ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ମହାନ ରାଜା ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କର ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା, ସେ ଏବେ କେବଳ କଥାର ବିଷୟ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ଏପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଶୁଣିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁ ସ୍ଥୂଳ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକ ନିଜର ଅଧିକାର ଉପରେ ଆସକ୍ତି ରଖିବେ? ଭଗୀରଥ, ସଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଦଶମୁଖୀ (ରାବଣ), ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସତ୍ୟରେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଥିଲେ, ମିଥ୍ୟା ନୁହଁନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ। ଏହି ଭଳି ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ଏବେ ଅଛନ୍ତି, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆସିବେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି—ଏମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀମାନେ ପରି ହେଇଯିବେ। ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣି, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ନିଜ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ରଖିବେ ନାହିଁ; ପୁଅ, ଜଣେ ଜନାନୀ, କ୍ଷେତ୍ର, ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରତି ତ ଆସକ୍ତି ରଖିବା ଦୂରେ ରହିଲା। ଏହିପରେ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ରାଜବଂଶର ବିସ୍ତାର ଓ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛି। ବଡ଼ ଋଷି, ଏବେ ମୁଁ ଯଦୁବଂଶରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶାଂଶ ଅବତାର ନିଜର ସତ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ହେ ମହାମୁନି, ଅବତରଣ କରିଥିବା ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃତ୍ୟମାନେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ତେବେ ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ: “ମୈତ୍ରେୟ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୀଳା ତୁମେ ଶୁଣ। ସେ ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅଂଶ ଓ କଳା ରୂପେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ। ପୂର୍ବକାଳରେ ବସୁଦେବ ଦେବକାଙ୍କର କନ୍ୟା ଦେବକୀଙ୍କ ସହ ବିବାହ କଲେ। ଦେବକୀ ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ଦେବୀ ସମାନ ଅପୂର୍ବ ରୂପବତୀ ଥିଲେ। ବୋଜବଂଶର କନ୍ସ, ଏହି ବିବାହ ଦିବସରେ ବସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀଙ୍କର ରଥ ଚଳାଇଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଗଭୀର ଧ୍ୱନି ହେଲା, କନ୍ସଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ କହିଲା: ‘ମୂର୍ଖ, ଯେଉଁ ଜନୀକୁ ତୁମେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ସହ ରଥରେ ନେଉଛ, ତାଙ୍କର ଅଷ୍ଟମ ସନ୍ତାନ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ।’ ଏହି ଶୁଣିବା ସହିତ, ପ୍ରବଳ କନ୍ସ ତାଳୱାର ଉଠାଇ ଦେବକୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ବସୁଦେବ କହିଲେ: ‘ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ତୁମେ ଦେବକୀଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହଁଁ; ତାଙ୍କ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି।’ କନ୍ସ ବସୁଦେବଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରି ‘ଠିକ୍ ଅଛି’ ବୋଲି ଦେବକୀଙ୍କୁ ମାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ଭାରକୁ ଅତି କଷ୍ଟରେ ବହନ କରୁଥିଲେ। ସେ ମହାମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ନମସ୍କାର କରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷମାଭାବରେ କହିଲେ: “ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ, ଗାଈମାନେ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଗୁରୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଷ୍ଟା। ପ୍ରଜାପତିମାନେର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସମୟର ଅବତାର, ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଅନେକ କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ମାପରେ ବିଭକ୍ତ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଂଶ ରୂପେ ରହିଛନ୍ତି; ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅଂଶ। ଆଦିତ୍ୟ, ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଅଗ୍ନି, ପିତୃମାନେ, ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ, ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଅପାର, ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ। ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅନେକ ରୂପ। ଗ୍ରହ, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର, ବିବିଧ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବାୟୁ, ମୁଁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଭାବେ ଅନେକ ରୂପଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତି ଏକ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖୀ ଭୂମିକାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି। ଏବେ କାଳନେମି ନାମକ ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମାନବ ଲୋକକୁ ଦଖଳ କରି ଦିନ ରାତି ଲୋକମାନେକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି। କାଳନେମି, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଏବେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁତ୍ର କନ୍ସ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ଅରିଷ୍ଟ, ଧେନୁକ, କେଶୀ, ପ୍ରଲମ୍ବ, ନରକ, ସୁମ୍ଭ ଏବଂ ବାଣ (ବଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର)—ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରବଳ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିମାନେ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଗଣନାର ଅତୀତ। ବହୁ ସେନା, ଦିବ୍ୟ ରୂପଧାରୀ ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ଉପରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଭାରକୁ ବହି ମୁଁ ଅସମର୍ଥ, ଏହି କଥା ଆପଣମାନେକୁ କହୁଛି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୋର ଭାର ହ୍ରାସ କରନ୍ତୁ, ନହେଲେ ମୁଁ ତଳପାଟାଳକୁ ଡୁବିଯିବି। ପୃଥିବୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ଯେପରି ପୃଥିବୀ କହିଛନ୍ତି, ତାହା ସତ୍ୟ। ମୁଁ, ଶିବ ଓ ସମସ୍ତେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ। ସେଉଁଠି ଥିବା ଶକ୍ତିମାନେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା-ଅପୃଷ୍ଟତା, ଦୁଃଖୀ-ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାବ ଏକାଅପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଚଲ, ଆମେ କ୍ଷୀରସାଗର କୂଳକୁ ଯାଉ; ସେଠାରେ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା। ସେ ଜଗତ ପାଇଁ ଅଂଶ ରୂପେ ଅବତରିତ ହୋଇ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।” ଏହିପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ କ୍ଷୀରସାଗର କୂଳକୁ ଗଲେ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅପରା ଓ ପରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ତୁମେ; ତୁମର ଦୁଇ ରୂପ—ସାକାର ଓ ନିରାକାର। ତୁମେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ, ଶବ୍ଦ ରୂପ ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ସାର। ତୁମେ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ବେଦ; ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟାକରଣ, ଛନ୍ଦ, ଜ୍ୟୋତିଷ ମଧ୍ୟ ତୁମେ।" ଏଭଳି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅପାର ଲୀଳା ଓ ଅବତାର କଥା ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଲା।