ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମକୁ ମନୁଙ୍କ ବଂଶର ଯଥାଯଥ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ କହିଦେଲି, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଏବଂ ଉପାଂଶ ଭାବରେ ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ଏହି ମନୁଙ୍କ ବଂଶକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶୁଣିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର ହୁଏ । ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଂଶର ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ବଂଶାବଳୀ କୁ ଯିଏ ଶୁଣିଥାଏ, ସେ ଅପୂର୍ବ ଧନ ଓ ଶ୍ରୀ ସମ୍ପଦ ଲାଭ କରେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେ ନାହିଁ । ଏହି ବଂଶର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ଜହ୍ନୁ, ମାନ୍ଧାତୃ, ସଗର, ଅବିକ୍ଷିତ, ରଘୁ, ଯୟାତି, ନହୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ ଦେଖିଛନ୍ତି । ଏମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବଳବାନ୍, ଅସୀମ ଧନ ଓ ସମ୍ପଦର ମାଲିକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ସେମାନଙ୍କ କଥା କେବଳ କାହାଣୀ ଭାବରେ ଅଛି—କାଳ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅତୀତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ କାହାଣୀ ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଘର, ଜମି, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ନିଜ ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଯେଉଁ ନରପୁଙ୍ଗବମାନେ ଅନେକ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ଏବଂ ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳର ଗତିରେ କେବଳ କଥା ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି । ଯେପରି ବାଟା ଉପରେ ରୁଇ କାଠ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ପୃଥୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକ ବିଜୟ କରି ଅପରାଜିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଦ୍ୱୀପପତିଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏବେ କେବଳ କଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଜେ ସନ୍ଦେହ ଓ କଳ୍ପନାରେ ରହିଯାଇଛି । ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତ୍ରିପୁରାସୁର ବିନାଶକ ମହାଦେବଙ୍କ ଭୃକୁଟି ଭଙ୍ଗରେ ଏହି ଦୀପ୍ତି ଏକ ଛାଇଁ ମଧ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ । ମାନ୍ଧାତୃ ଯାହାଙ୍କ ନାମ ପୃଥିବୀରେ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏବେ କେବଳ କଥା ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି । ଏପରି ଉଦାହରଣ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ, କିଏ ଅବିବେକୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରିକ ବସ୍ତୁକୁ ଧରି ରହିବାକୁ ଚାହିଁବେ? ଭାଗୀରଥ, ସଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅସତ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ । ଏବେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଆଗକୁ ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ରଜମାନଙ୍କ ପରି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଇଯିବେ । ଏହା ଜାଣି, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ନିଜ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ, ତେବେ ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଜମି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ତ ଅତି ଅନୁଚିତ । ଏହିପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅମୂଲ୍ୟ ବଂଶାବଳୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ କର୍ମ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣ ରାଜାମାନଙ୍କ ବଂଶ ଓ ତାଙ୍କ କର୍ମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦେଲେ । ଏବେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯିଏ ଯଦୁବଂଶରେ ଅଂଶ ଏବଂ ଉପାଂଶ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ, ସେହି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକ ସତ୍ୟ ଚରିତ୍ର କଥା କହନ୍ତୁ । ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେମିତି ଅଂଶ ଏବଂ ଉପାଂଶ ଭାବେ ଅବତରଣ କରି କୌଣସି କର୍ମ କରିଥିଲେ, ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ ।" ତେବେ ଶ୍ରୀ ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ, "ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏବେ ଶୁଣ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରିତ୍ର, ଯିଏ ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅଂଶ ଏବଂ ଉପାଂଶ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ କର୍ମ ଏବଂ ଉପାଦାନ କଥା କହିବି । ପୂର୍ବକାଳରେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବସୁଦେବ ଦେୱକଙ୍କ ଝିଅ ଦେୱକୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ଦେବତା ସଦୃଶ ଶୁଭାଗ୍ୟବତୀ ଥିଲେ । ସେତେବେଳେ, ଭୋଜଙ୍କ ପୁଅ କଂସ ତାଙ୍କ ବିବାହ ରଥର ସାରଥି ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ହେଲା, ଯାହା ଗର୍ଜନା ସମାନ ଶବ୍ଦରେ କଂସଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ କହିଲା: "ମୂର୍ଖ, ତୁମେ ଏହି ମହିଳାକୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହ ରଥରେ ନେଉଛ—ଏହି ଦେୱକୀଙ୍କ ଅଷ୍ଟମ ସନ୍ତାନ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ!" ଏହି ଶୁଣି କଂସ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ହୋଇ ତଳୱାର ଉଠାଇ ଦେୱକୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବସୁଦେବ କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଦେୱକୀଙ୍କୁ ମାରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଯେତେ ସନ୍ତାନ ହେବେ ସେମାନେକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି।" କଂସ ବସୁଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ବସୁଦେବଙ୍କ ଶବ୍ଦ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେଇ ଦେୱକୀଙ୍କୁ ମାରିଲେ ନାହିଁ । ସେଇ ସମୟରେ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଭାର ଅତ୍ୟଧିକ ବଢ଼ିଯିବାରୁ, ପୃଥିବୀ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଦେବମଣ୍ଡଳରେ ଗଲେ । ସେଠାରେ, ପୃଥିବୀ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ବିଷାଦ ଓ କରୁଣା ସହ କହିଲେ, "ସୁନା, ସ୍୵ର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ; ଗାଁମାନେ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ନାରାୟଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ ।" "ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମ ପୁରାତନ ଏବଂ ସେହି ସମୟ ନିଜେ, କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ମାପ ଆଦିର ମିଶ୍ର ଏବଂ ଅପ୍ରକାଶ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା । ସେ ସମସ୍ତ ଦେବମଣ୍ଡଳରେ ଅଂଶରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ । ଆଦିତ୍ୟ, ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଅଗ୍ନି, ପିତୃ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକପତିମାନେ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଅପରିମିତ, ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ।" "ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନେକ ରୂପ । ଗ୍ରହ, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର, ବିବିଧ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବାୟୁ, ମୁଁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆବହାରଣ କରିଛି ।" "ଏହିପରି ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ତାଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତି ଉପଦ୍ରବକାରୀ ଓ ଉପଦ୍ରବ ଭୋଗୀ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ସମାନ ।