ସାଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତଳଭୂମିରେ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଘୁରୁଥିବା ଅଶ୍ୱଟିକୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଦୂରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ କପିଳ ଋଷି, ଶରତ୍କାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି କପିଳ ଋଷିଙ୍କୁ ସେମାନେ ଅଶ୍ୱଚୋର ଭାବିଲେ। ତେବେ, ସେମାନେ କୁ-ଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ କହିଲେ, "ଏହି ଶତ୍ରୁ ଆମକୁ କ୍ଷତି କରିଛନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଅଶ୍ୱଚୋରକୁ ମାର ଦିଅ!" ବୋଲି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ୍ କପିଳ ତାଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ବାଙ୍କା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାଲାଇଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଅଗ୍ନିରେ ସାଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଶେଷ ହେଲେ। ଏହା ଜାଣି, ସାଗର ବୁଝିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ମହାମୁନି କପିଳଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ନାତି ଅଂଶୁମାନ୍କୁ ଅଶ୍ୱ ଆଣିବା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଅଂଶୁମାନ୍ ପୁର୍ବପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଖୋଦା ମାର୍ଗ ଅନୁସରି, ଭକ୍ତି ଓ ନମ୍ରତା ସହ କପିଳଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ତେବେ, ଭଗବାନ୍ କପିଳ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯା, ତୁମ ଠାକୁରଦାଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱ ନେଇଯା, ଏବଂ ଏକ ବର ମାଗ। ତୁମର ବଂଶଜମାନେ ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ଭୂମିକୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିବେ।" ଅଂଶୁମାନ୍ କହିଲେ, "ଏମିତି ବର ଦିଅନ୍ତୁ ଯାହାରେ ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ।" ଏହା ଶୁଣି, ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯାହା ଚାହିଁଛ, ସେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିସାରିଛି—ତୁମର ପଉତା ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ଭୂମିକୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିବ।" "ସେଇ ଜଳ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ହାଡ଼ ଓ ଛାର ସପର୍ଶ କରିବ, ସେମାନେ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ। ଏହି ହେଉଛି ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦାଙ୍ଗୁଳିରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଜଳର ମହିମା।" "ଏହି ଜଳରେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଅଥବା ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଶବର ହାଡ଼, ଚର୍ମ, ମାଂସପେଶୀ, କେଶ ଅଦିକିଛି ସପର୍ଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଆତ୍ମା ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥାଏ।" ଅଂଶୁମାନ୍ ଭକ୍ତିସହ ନମସ୍କାର କରି ଅଶ୍ୱ ନେଇ ଠାକୁରଦାଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଫେରିଲେ। ସାଗର ଅଶ୍ୱ ପାଇ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ପୁଅପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ସେ ସମୁଦ୍ରକୁ ନିଜର ପୁଅ ଭାବିଲେ। ତାଙ୍କର ନାତି ଅଂଶୁମାନ୍ଙ୍କୁ ଦିଲୀପ ନାମକ ପୁଅ ହେଲେ। ଦିଲୀପଙ୍କୁ ଭାଗୀରଥ ପୁଅ ହେଲେ, ଯିଏ ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ଭୂମିକୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ନାମ ଭାଗୀରଥୀ ରଖିଲେ। ଭାଗୀରଥଙ୍କୁ ସୁହୋତ୍ର, ସୁହୋତ୍ରଙ୍କୁ ଶ୍ରୁତ, ଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ନାଭାଗ, ତାଙ୍କୁ ଅମ୍ବରୀଷ, ତାଙ୍କୁ ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପ, ସିନ୍ଧୁଦ୍ୱୀପଙ୍କୁ ଅୟୁତାୟୁ, ତାଙ୍କୁ ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ, ଯିଏ ନଳଙ୍କ ସାଥୀ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଋତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ସର୍ବକାମ, ସର୍ବକାମଙ୍କୁ ସୁଦାସ, ସୁଦାସଙ୍କୁ ସୌଦାସ (ମିତ୍ରସହ) ହେଲେ। ଏକଥର ସୌଦାସ ଶିକାର କରୁଥିବା ବେଳେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଦୁଇଟି ବାଘ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଶୂନ୍ୟ କରିଦେଇଛନ୍ତି ଭାବି, ଏକ ବାଘକୁ ତୀର ମାଡ଼ିଲେ। ମରିବା ବେଳେ ସେ ବାଘ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କଲା—ସେ ଥିଲା ଏକ ରାକ୍ଷସ। ଦ୍ୱିତୀୟ ବାଘ କହିଲା, "ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବି," ବୋଲି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ସୌଦାସ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ ଓ ପୂରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଯିବାକୁ ପାରିଲେ, ସେଇ ରାକ୍ଷସ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ଓପଚାରରେ କହିଲେ, "ମୋତେ ମାନବ ମାଂସ ଦିଅ," ଏବଂ କହିଲା ଯେ, "ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିବି।" ପୁଣି, ସେ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରାନ୍ଧୁନି ରୂପେ ମାନବ ମାଂସ ପକାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଲା। ରାଜା ଏହାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ରଖି, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆସିବା ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଆସିଲେ ଓ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ହାୟ, ଏହି କେମିତି ଅପରାଧ! ରାଜା ଆମକୁ ଏହି ମାଂସ ଦେଉଛନ୍ତି? ଏହା କ'ଣ?" ବୋଲି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଧ୍ୟାନରେ ଦେଖିଲେ ଏହି ମାଂସ ମାନବ ମାଂସ। ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, "ତୁମେ ଜାଣିସାରି ଯେ ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ, ତଥାପି ଦେଲୁ, ତେଣୁ ତୁମେ ଏହାର ଲୋଭରେ ପୀଡିତ ହେବ।" ତୁରନ୍ତ, ରାଜା କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ମୋତେ ଏହା କହିଥିଲେ।" ଏହା ଶୁଣି ବଶିଷ୍ଠ ନିଜର କୌଣସି ଅପରାଧ ଅଛି କି ନାହିଁ ଭାବି, ପୁଣି ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଲେ। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜାଣି ରାଜାଙ୍କୁ ଦୟା କରି କହିଲେ, "ଏହି ଶାପ ସ୍ଥାୟୀ ହେବ ନାହିଁ, କେବଳ ବାରହ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ।" ରାଜା ମଧ୍ୟ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ମଦୟନ୍ତୀ ପରିବାର ଗୁରୁ ଓ ଦେବତା ଭାବରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ବର୍ଷାମେଘ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜା ଜଳକୁ ଭୂମି କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ନ ଫେଙ୍ଗି, ନିଜ ପାଦରେ ଢାଲିଦେଲେ। ଏହାରେ ଜଳ ଗମ୍ୟସ୍ଥାନ ନପାଇ ପାଦକୁ ଦଗ୍ଧ କଲା, ଏବଂ ସେ 'କଳ୍ମାଷପାଦ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାପରେ ପ୍ରତି ଷଷ୍ଠ କାଳରେ ସେ ରାକ୍ଷସ ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିଲେ ଓ ଅନେକ ମାନବକୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ। ଏକଦିନ ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଋଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହ ଋତୁକାଳରେ ଦେଖିଲେ...