ସଉଭରି ମୁନି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଶାଖାଗୁଡିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଦ୍ଧ, ଅଜନ୍ମା, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଅମୃତ, ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜ ଚିତ୍ତରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କର କନ୍ୟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପଖ୍ୟାନ ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ସଉଭରିଙ୍କ କଥାକୁ ଯେ କେହି ସ୍ମରଣ କରିବେ, ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ, ଶିଖିବେ, ଶୁଣିବେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ଦେଇବେ, ଚିତ୍ତରେ ଧାରଣ କରିବେ, ବୁଝିବେ, ଲେଖିବେ, ଲେଖିବାକୁ ଦେଇବେ, ଅଧ୍ୟୟନ କରିବେ, ପଢ଼େଇବେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ପଢ଼ାଇବେ—ସେହି ଲୋକ ପ୍ରତି ଛଅ ଜନ୍ମରେ ମନ୍ଦ ସନ୍ତାନ, ମିଥ୍ୟା ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କାରଣରେ ଆସକ୍ତି ହେବେନାହିଁ; ତାଙ୍କର ବାଣୀ ଓ ମନ ଧର୍ମ ପଥରୁ ଅପସ୍ରୃତ ହେବେନାହିଁ। ଏବେ ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କର ପୁଅମାନେ ରେଖା ବିବରଣ କୁ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଉଛି। ଅମ୍ବରୀଷ ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କର ପୁଅ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଯୁବନାଶ୍ୱ। ଯୁବନାଶ୍ୱରୁ ହାରୀତ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ହାରୀତରୁ ଅଙ୍ଗିରସ ଗୋତ୍ରର ହାରୀତମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପାତାଳ ଲୋକରେ ମୌନେୟ ନାମକ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଷଠି କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ନାଗ ଗୋତ୍ରର ରାଜ୍ୟ ଓ ମୁଖ୍ୟ ରତ୍ନଗୁଡିକୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଦ୍ୱାରା ନାଗମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, ଅର୍ଦ୍ଧ ଚକିତ ଅର୍ଦ୍ଧ ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନାଗ ରାଜମାନେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଆଗ୍ରହ କରି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଭୟଭୀତ। ଏହି ଭୟ କିପରି ଶମିତ ହେବ?” ଭଗବାନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ପୁରୁଷ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ପୁରୁକୁତ୍ସାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବେ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ନାଗ ରାଜମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନାଗ ଲୋକକୁ ଫେରି ଗଲେ ଏବଂ ନର୍ମଦା ନଦୀକୁ ପୁରୁକୁତ୍ସାକୁ ନେବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ନର୍ମଦା ତାଙ୍କୁ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ନେଲେ। ପୁରୁକୁତ୍ସା, ଭଗବାନଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ନଷ୍ଟ କଲେ। ପରେ, ସେ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରି ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ନାଗ ରାଜମାନେ ନର୍ମଦାକୁ ଏକ ବର ଦେଲେ: ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଏକତ୍ର ହୋଇ ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ, ସେମାନେ ସାପ ଦାଁତର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ଏଠି ଏକ ଶ୍ଳୋକ ଅଛି: “ପ୍ରଭାତରେ ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ରାତିରେ ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ନର୍ମଦା—ମୋତେ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଠାରୁ ରକ୍ଷା କର।” ଏହି ଶ୍ଳୋକକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଦିନ ଓ ରାତିରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ସାପ ଦାଁତର ଦୂର୍ଗତି ହେବେନାହିଁ; ଏବଂ ବିଷ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିପାରିବେନାହିଁ। ନାଗ ରାଜମାନେ ପୁରୁକୁତ୍ସାଙ୍କର ବଂଶ ଭଙ୍ଗ ହେବେନାହିଁ ବୋଲି ବର ଦେଲେ। ପୁରୁକୁତ୍ସା ନର୍ମଦା ଠାରୁ ତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ୟୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ୟୁ ଠାରୁ ଅନରଣ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଁଁକୁ ରାବଣ ଦିଗ୍ବିଜୟ କାଳରେ ବଧ କରିଥିଲେ। ଅନରଣ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ପୃଷଦଶ୍ୱ; ପୃଷଦଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ହର୍ୟଶ୍ୱ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ହସ୍ତ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ସୁମନା; ସୁମନାଙ୍କର ପୁଅ ତ୍ରିଧନ୍ୱା; ତ୍ରିଧନ୍ୱାଙ୍କର ପୁଅ ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣି; ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣିଙ୍କର ପୁଅ ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଯିଁଁକୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଭାବରେ ଜଣାଗଲା। ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କାଳରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ସନ୍ତାନଙ୍କର ପୋଷଣ ପାଇଁ, ଚଣ୍ଡାଳଙ୍କଠାରୁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଏଡ଼ାଇ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ଜାହ୍ନବୀ ତଟରେ ମୃଗ ମାଂସ ଶିକାର କରୁଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଗଲେ। ତ୍ରିଶଙ୍କୁଠାରୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର; ତାଙ୍କରୁ ରୋହିତାଶ୍ୱ; ତାଙ୍କରୁ ହରୀତ; ତାଙ୍କରୁ ଚଞ୍ଚୁ; ଚଞ୍ଚୁଠାରୁ ବିଜୟବସୁଦେବ; ବିଜୟବସୁଦେବଠାରୁ ରୁରୁକ; ରୁରୁକଠାରୁ ବୃକ। ବୃକଙ୍କର ପୁଅ ବାହୁ, ଯିଁଁକୁ ହୈହୟ, ତାଳଜଂଘ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପରାଜିତ କରିଲେ, ସେ ନିଜ ଜନନୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସହପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରିବାରେ ବିଘ୍ନ ଦେବା ପାଇଁ ବିଷ ଦିଆଗଲା। ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ସାତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ଭରେ ରହିଲା। ବାହୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଔର୍ବ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଶବଦାହ ପାଇଁ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ରଖି, ସ୍ୱୟଂ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ତ୍ରିକାଳ ଜ୍ଞାନୀ ଔର୍ବ ଋଷି ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଅନୁଚିତ ନିଶ୍ଚୟ ଚାଲିବ ନାହିଁ! ତୁମର ଗର୍ଭରେ ଏକ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ନାୟକ, ଅତିଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ଥିବା ପୁଅ ଅଛନ୍ତି।” ଏପରି କହି, “ତୁମେ ଏହି ଅନୁଚିତ ଓ ଅତିଶୟ ନିଶ୍ଚୟ କରିବାକୁ ଚାଲିବ ନାହିଁ,” ତିନି ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରେରିଲେ। ଏହି ଋଷି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଗଲେ। କିଛି ଦିନ ପରେ, ଗର୍ଭରୁ ଏକ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଔର୍ବ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ତାଙ୍କୁ “ସାଗର” ନାମ ଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ସାଗରଙ୍କର ଉପନୟନ ହେଲା, ଔର୍ବ ତାଙ୍କୁ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଭାର୍ଗବ ଅସ୍ତ୍ର ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟା ପଢ଼ାଇଲେ।