ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଏପରି ଅଛି—ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ପୋଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସେଇ ନିଜେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ପରାଶର ମୁନି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—ଶୁଭ୍ର, ଅବିକାର, ନିତ୍ୟ, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ, ଏକମାତ୍ର ଚେତନାମୟ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ରୂପ ସଦା ଏକ ଓ ସେଇ ସମସ୍ତକୁ ଜୟ କରନ୍ତି। ମୁଁ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ହରି, ଶଙ୍କର, ବାସୁଦେବ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ—ଯେଉଁମାନେ ରକ୍ଷକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୋଷକ ଓ ସଂହାରକ। ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ଏକ ଓ ଅନେକ, ଯେଉଁଠି ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା ଅଛି, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋକ୍ଷର କାରଣ ହେଉଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ—ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ, ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ସଂହାରର ଅଧିଷ୍ଠାତା, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସାର ଅଟୁଟ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ମୁଁ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର, ସମସ୍ତରୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ର, କିନ୍ତୁ ଅବିଧ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ନିୟନ୍ତା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଅଧିପତି, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ଓ ଅବିକାରୀ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନି ବର୍ଣ୍ଣିବି ଯେଉଁ କଥା ପୂର୍ବେ ପ୍ରମୁଖ ଋଷି ଦକ୍ଷ ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ କମଳ-ସମ୍ଭୂତ ବ୍ରହ୍ମାଜୀ କହିଥିଲେ। ଏହି କଥା ପୃଥିବୀର ରାଜା ପୁରୁକୁତ୍ସଙ୍କୁ ନିର୍ମଦା ତଟରେ ସାରସ୍ବତ ମୁନି କହିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଏବଂ ମୁଁ ସାରସ୍ବତଙ୍କୁ କହିଛି। ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତରୁ ଉତ୍ତମ, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗୁଣର ଭେଦ ନାହିଁ। ସେ ଅଜର, ଅମର, ଅବିକାର, ବୃଦ୍ଧି-ହ୍ରାସ-ଜନ୍ମ ହୀନ, ତାଙ୍କୁ ‘ସେ ସଦା ଅଛନ୍ତି’ ବୋଲି ବିବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଏ। ସେହିଁପାଇଁ ସମସ୍ତ କୁଞ୍ଜରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବିରାଜିତ ଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ବାସୁଦେବ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅବିକାରୀ, ସଦା ଏକ ଭାବରେ ନିର୍ମଳ। ସେଁଠି ସମସ୍ତ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ପୁରୁଷ ଓ କାଳର ରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୁଷ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରଥମ ରୂପ, ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ସେଁଠି ଉତ୍ତମ ରୂପ। ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହାକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଭାଗ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ। ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ବ୍ୟକ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ; ତାଙ୍କ କ୍ରିୟା ଶିଶୁର ଖେଳ ଭଳି। ଯେଉଁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କାରଣକୁ ପ୍ରଧାନ କୁହାଯାଏ, ସେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନିତ୍ୟ, ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ ଦୁହିଁର ସାର। ସେ ଅବିନାଶୀ, ଅପରିମାଣ, ଅଜର, ନିରନ୍ତର, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ଗୁଣ ହୀନ। ତିନି ଗୁଣର ସ୍ୱାମି, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ୍ୟ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବ ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ସେଇ ଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମ ଉପାସକ ଆଚାର୍ୟମାନେ, ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠି କୌଣସି ଦିନ, ରାତି, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଆତ୍ମା, ଆଲୋକ କିମ୍ବା କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ; ମାତ୍ର ପ୍ରଧାନ ବ୍ରହ୍ମ ଅନୁଭବ ଓ ଚିନ୍ତାର ଅତୀତ ଭାବେ ଅଛି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରୁ ଦୁଇ ରୂପ ପ୍ରକଟ—ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ଓ ପୁରୁଷ (ଚେତନା); ଏହି ଦୁହିଁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପୃଥକ୍ ହେଲେ ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ‘କାଳ’ କୁହାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଳୟ ପରେ ପ୍ରକୃତିରେ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ରହେ, ତାହାକୁ ପ୍ରାକୃତ ଅବସ୍ଥା କୁହନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରତି କଳ୍ପ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ। ଭଗବାନ୍ କାଳ ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ ଚକ୍ର ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସମତାରେ ଓ ଜୀବ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ରହିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କାଳ ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ତାପରେ ସମସ୍ତର ସାର, ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ ତପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ହରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର—ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସେମାନେକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ। ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଥିଲେ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦେଖିଲେ ମନ ନିଜେ କିଛି କରେନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ତାଙ୍କ କ୍ରିୟା। ଏହି ପରମ ପୁରୁଷ ନିଜେ ଉତ୍ପ୍ରେରକ ଓ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ, ସେଇ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ସଂକୋଚ-ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିଭିନ୍ନ ବିସ୍ତାର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ, ଗୁଣସମ୍ୟାବସ୍ଥାରୁ, ତ୍ରିଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିବା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ନିୟମନାଧୀନ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଗୁଣର ବିଭିନ୍ନତା ଆସିଥାଏ। ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ମହତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ତାକୁ ଆବୃତ କରେ; ଏହି ମହତ୍ ତିନିପ୍ରକାର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ। ମହତ୍, ପ୍ରଧାନ ସହ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ଏବଂ ତିନି ଭାଗ—ୱୈକାରିକ (ସତ୍ତ୍ୱ), ତୈଜସ (ରଜସ), ଭୂତାଦି (ତମସ)—ଭାବରେ ଅଛି। ମହତ୍ ରୁ ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ; ଏହି ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ମହତ୍ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ତାପରେ ଭୂତାଦି ପରିଣତି ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦରୁ ଆକାଶ (ବ୍ୟୋମ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ଭୂତାଦି ଏହି ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା; ଏହିପରି ଆକାଶ ପରିଣତି ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।