ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଅତି ପବିତ୍ର ଏବଂ ମହାନ ବଂଶାବଳୀର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ । କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶର ଏହି ସନ୍ତାନମାନେ ଅଙ୍ଗିରସର ବଂଶଧର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଆସନ୍ତି । ରଥୀତରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିଜ ହୋଇ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସବୁଠୁ ପ୍ରମୁଖ ମନାଯାନ୍ତି । ମନୁ, ଯିଏ ଏକଦିନ ଭୂକ୍ଷାର୍ତ୍ତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାକୁ ଠାରୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କର ତିନି ମୁଖ୍ୟ ପୁଅ ଥିଲେ— ଭିକୁକ୍ଷି, ନିମି ଏବଂ ଦଣ୍ଡ । ଶକୁନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପଞ୍ଚାଶିଜଣ ପୁଅ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଠଚାଳିଶି ପୁଅ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ରାଜା ହେଲେ । ଏକଦିନ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ପିତୃ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: "ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମାଂସ ଆଣ ।" ଭିକୁକ୍ଷି, ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇଁ, ଧନୁଷ ଧରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ବହୁ ପଶୁ ହତ୍ୟା କଲେ । ତେବେ ସେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ, ଭୂକ୍ଷାର୍ତ୍ତ ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେବାରୁ ଏକ ଶଶକ (ଖରା) ଖାଇଦେଲେ । ପରେ ଶେଷ ଥିବା ମାଂସ ନେଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଲେ । ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଗୁରୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏହି ମାଂସ ପବିତ୍ର କରିବାକୁ କୁହିଲେ । ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: "ତୁମର ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଏହା ଅପବିତ୍ର କରିଛି, କାରଣ ସେ ଏକ ଶଶକ ଖାଇଛି ।" ଏହା ପରେ ଭିକୁକ୍ଷିଙ୍କୁ 'ଶଶାଦ' ନାମ ଦିଆଯାଇଲା ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟାଗ କରାଗଲା । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପରଲୋକ ପରେ, ଶଶାଦ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ । ଶଶାଦଙ୍କ ପୁଅ ପୁରଞ୍ଜୟ ଥିଲେ । ଏହି ପୁରଞ୍ଜୟଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଜଡିତ ଅଛି । ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା । ଏଠାରେ ପ୍ରବଳ ଦାନବମାନେ ଦେବତାମାନେ ହରିଗଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ । ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଶରଣ୍ୟ ନାରାୟଣ, ଯିଏ ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଜାଣିଛି; ଏହା ପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ଶୁଣ ।" "ଶଶାଦଙ୍କ ପୁଅ ପୁରଞ୍ଜୟ, ରାଜା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ମୋର ଅଂଶ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅବତରିବି; ମୁଁ ଦାନବମାନେ ନାଶ କରିବି । ତେଣୁ, ତୁମେ ପୁରଞ୍ଜୟଙ୍କ ସହିତ ଦାନବ ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନିଅ ।" ଦେବତାମାନେ ଏହା ଶୁଣି, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପୁରଞ୍ଜୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ: "ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶିରୋମଣି, ଆମେ ତୁମ ସହଯୋଗ ଚାହୁଁଛୁ; ଦୟାକରି ଆମର ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର ।" ପୁରଞ୍ଜୟ କହିଲେ: "ଯଦି ତିନିଭୂବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ର, ନିଜେ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ କନ୍ଧ ଉପରେ ବହନ କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ସହଯୋଗୀ ହେବି ।" ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହା ଶୁଣି "ଏହିପରି ହେଉ" ବୋଲି ମନ୍ଜୁର କଲେ । ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବୃଷଭ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୁରଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କୁମ୍ଭ ଉପରେ ନେଲେ । ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ, ପୁରଞ୍ଜୟ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ ନାଶ କଲେ । ଏହିପରି ବୃଷଭର କୁମ୍ଭ ଉପରେ ଦାନବ ସେନା ନାଶ କରିବାରୁ ସେ 'କକୁତ୍ସ୍ଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଅନେନାଃ । ପୃଥୁଙ୍କ ପୁଅ ଅନେନସ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିଷ୍ଟରାଶ୍ୱ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଚାନ୍ଦ୍ର ଯୁବନାଶ୍ୱ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶାବସ୍ତ, ଯିଏ ଶାବସ୍ତୀ ନଗର ନିର୍ମାଣ କଲେ । ଶାବସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ ବୃହଦଶ୍ୱ, ତାଙ୍କ ପୁଅ କୁୱଳୟାଶ୍ୱ । କୁୱଳୟାଶ୍ୱ, ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ୨୧,୦୦୦ ପୁଅଙ୍କ ସହିତ ଦୂଂଧୁ ନାମକ ଏକ ଅସୁର, ଯିଏ ମହାମୁନି ଉଡକଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ 'ଦୂଂଧୁମାର' ନାମ ଲାଗିଲା । ଦୂଂଧୁଙ୍କ ଶ୍ୱାସର ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ଦହିଯିବାରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତିନିଜଣ ବଞ୍ଚିଗଲେ—ଦୃଢାଶ୍ୱ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ କପିଳାଶ୍ୱ । ବୃଢାଶ୍ୱଙ୍କୁ ହର୍ୟାଶ୍ୱ, ତାଙ୍କୁ ନିକୁମ୍ଭ, ତାଙ୍କୁ ଅମିତାଶ୍ୱ, ତାଙ୍କୁ କୃଶାଶ୍ୱ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସେନଜିତ, ତାଙ୍କୁ ଯୁବନାଶ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ଯୁବନାଶ୍ୱ, ସନ୍ତାନହୀନ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୟାଳୁ ଋଷିମାନେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ ।