ମହାବଳୀ ଦାଇତ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁ କଥା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା ଆକାଶରୁ ପଡ଼ି ଆସେନାହିଁ; ମତେ କିମ୍ବା ତୁମ୍ଭମାନେ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ଯେ ଯୁକ୍ତିସହିତ କଥା କହନ୍ତି, ସେହି କଥାକୁ ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସେହି ଦାଇତ୍ୟମାନେ ବିମୋହିତ ହୋଇ, ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଉପଦିଷ୍ଟ ତିଣି ପଥରେ କେହି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦାଇତ୍ୟମାନେ ସତ୍ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବା ପରେ, ଦେବମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କଲେ। ପୁନର୍ବାର ଦେବତାମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଯେଉଁ ଅସୁରମାନେ ଧର୍ମମୟ ପଥକୁ ବାଧା ଦେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ପାଇଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଧର୍ମର କବଚ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ସେ ବିନାଶ ପାଇଲେ, ଦାଇତ୍ୟମାନେ କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ମୈତ୍ରେୟ, ଯେମାନେ ସେହି ସତ୍ପଥରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ସେମାନେ ବେଦୀୟ ଆଚାର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅନିଷ୍ଟ ଅନୁଭବ କରିଲେ ନାହିଁ। ଏଠି ଚାରି ପ୍ରକାର ଆଶ୍ରମ ଅଛି—ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବନପ୍ରସ୍ଥ, ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ; ପଞ୍ଚମ ଆଶ୍ରମ କିଛି ନାହିଁ। ଯିଏ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବନପ୍ରସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହେବାକୁ ଯାଏନି, ସେ ଅପବିତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ। ଦୈନିକ କର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅବହେଳା କଲେ ନିତ୍ୟ ହାନି ହୁଏ; ଯଦି କେହି ସମର୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମ କରେନାହିଁ, ସେ ସେହି ଦିନେ ଅଧୋପତିତ ହୁଏ। ଯଦି କୌଣସି ବିପଦ ନଥାଏ, ତେବେ ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କରାଯାଏ; ଦୈନିକ କର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅବହେଳା କଲେ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେହି ଏକ ବର୍ଷ ଧରି କର୍ମ କରେନାହିଁ, ସେ ଅପବିତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ। ନାରୀ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ପୋଷାକକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଅପବିତ୍ରତା ଆସେ; ଯେଉଁଠି ଅପରାଧ ଥାଏ, ତାହା ପାଇଁ କୌଣସି ପବିତ୍ରତା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଘରରୁ ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ପିଶାଚମାନେ ସମ୍ମାନ ନ ପାଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଲୋକକୁ ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଦେହ ଓ ଘର ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ଘରର ଉପକରଣ ଓ କର୍ମକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ନମ୍ରତା କିମ୍ବା ହସି ହେଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାନତା ଆସେ। ତାଙ୍କ ଘରେ ଖାଇଲେ, ବସିଲେ, କିମ୍ବା ଏକେ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ହେଇଯାଏ। ଯିଏ ଦେବତା, ପିତୃ, ପିଶାଚ ଓ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନଦେଇ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଅପରାଧ କରେ; ଏହି ପାପ ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକେ ଯଦି ନିଜ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ 'ଅପବିତ୍ର' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଯେଉଁଠି ଚାରି ଜାତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶ୍ରଣ ହୁଏ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେଉଁଠି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ ଅନିଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯିଏ ଋଷି, ଦେବତା, ପିତୃ, ପିଶାଚ ଓ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନଦେଇ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ନିଜେ ଓ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ସହ କଥା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତେଣୁ, ଜେଉଁମାନେ ତିଣି ପ୍ରକାର ବେଦୀୟ ପଥ ତ୍ୟାଗ କରି ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହ କଥା, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ସବୁବେଳେ ଏଡ଼ି ଚାଲିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିତୃକର୍ମ ଭକ୍ତିସହ ହେଉଛି, ଏହି ଅପବିତ୍ର ଲୋକ ଦେଖିଲେ, ସେହି କର୍ମ ପିତୃମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତିନାହିଁ। ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶତଧନୁ; ତାଙ୍କ ରାନୀ ଥିଲେ ଶୈବ୍ୟା, ଯିଏ ଅତିଥି ସେବାରେ ସଦା ଲଗ୍ନ ଥିଲେ। ସେ ଏକ ଦୀକ୍ଷିତା ପତିବ୍ରତା, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା, ନମ୍ରତା, ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ। ସେହି ରାଜା ଓ ରାନୀ ଦୁହେଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦାନ, ଜପ, ଉପବାସ, ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ। ଦିନ ଓ ରାତି ଏକାଗ୍ର ମନେ ଉପାସନାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ଦିନ, ଦୁହେଁ ମିଶି ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, କାର୍ତ୍ତିକ ଉପବାସରେ ବାହାରିଲେ। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ଏକ ତୀର୍ଥ-ବ୍ରଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ମିତ୍ର ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଶିଷ୍ୟ। ସମ୍ମାନ ଦେଇ ରାଜା ତାଙ୍କ ସହ କଥା କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାନୀ, ନିଜ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଉପବାସରେ ଥିଲେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ସେମାନେ ମିଶି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପାସନା ଓ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ସମୟ ବିତିଲା, ରାଜା ସପତ୍ରଜିତ୍ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ; ରାନୀ ତାଙ୍କ ସହ ସତୀ ହୋଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଚଢ଼ିଲେ। ଉପବାସରେ ଥିବା ସେହି ରାଜା ତୀର୍ଥ-ବ୍ରଷ୍ଟଙ୍କ ସହ କଥା କରିଥିବାର ଦୋଷରେ ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ସେ ଏବେ କୁକୁର ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ। କିନ୍ତୁ କାଶୀର ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ଶେଷ ଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶୁଭ ଗୁଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାଙ୍କ ବାପା ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ପାଇଁ ବାଧା ଦେଲେ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ କୁକୁର ଭାବେ ଦେଖିଲେ; ବିଦିଶା ନାମକ ସହରକୁ ଯାଇ ସେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ନିଜ ପତିକୁ କୁକୁର ଭାବେ ଦେଖି, ସେ ଭକ୍ତିସହିତ ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସେ ଦିଆ ଖାଦ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରି, ଆପଣ ଦେଖିଲେ କୁକୁର ଭାବେ ଅନୁକୂଳ ଆଚରଣ କଲେ ଓ ଅନେକ ତୁଷ୍ଟିକର ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ଯୁବତୀ ଏହି ପ୍ରଶଂସାରେ ବଡ଼ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ; ଭକ୍ତି ସହ ନମସ୍କାର କରି, ନିଜ ପ୍ରିୟ, ଏବେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଥିବା ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମହାରାଜ, ତୁମେ ଯେ ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କୁକୁର ଜନ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଏବେ ମୋତେ ତୁମେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ।