ମୈତ୍ରେୟ ଋଷି ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ—“ନଗ୍ର କିଏ? ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାର କଣ? କିପରି ଜଣେ ନଗ୍ର ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେବେ? ଆପଣ ମୋତେ ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ, ହେ ଧର୍ମଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ଅଜଣା ନୁହେଁ।” ପରାଶର ଋଷି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଯେଉଁଜଣ ତିନି ଵର୍ଣ୍ଣର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୂଢ ଭାବରେ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଵେଦର ନିୟମ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ନଗ୍ର ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ପାପ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ତିନି ଵେଦ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣର ରକ୍ଷା; ଯେତେବେଳେ କେହି ଏହାକୁ ଛାଡିଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ନଗ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” “ଏବେ ଆପଣ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯାହା ଆମ ପୂର୍ବଜ ବସିଷ୍ଠ ଜଣେ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଶୁଣିଛି, ମୈତ୍ରେୟ, ଯେପରି ଆପଣ ଏଠାରେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ସେ ଉପଖ୍ୟାନ ରହିଛି।” “ଏକଥା ଦ୍ୱିଜ ମଣିଷ, ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲା; ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ହ୍ରାଦ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଦୁଗ୍ଧ ସାଗରର ଉତ୍ତର ତୀରକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଏହି ସ୍ତୁତି ପାଠ କରିଥିଲେ।” “‘ଏହି ଦିନ, ପୂଜ୍ୟ ଭଗବାନ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିବେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ, ଲୋକଙ୍କ ନାଥ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ; ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ସ୍ତୁତିରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯାହାଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବେ?’ ‘ତଥାପି, ଆମର ଶକ୍ତି ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଏକାନ୍ତ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବା।’ ‘ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ; ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ଅନ୍ତଃକରଣ, ପ୍ରକୃତି, ଏବଂ ସେମାନଠାରେ ଉତ୍ତମ ପରମାତ୍ମା।’ ‘ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା, ଆପଣଙ୍କ ଏକ ରୂପ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦୁଇ ଭାଗର ମିଶ୍ରଣ।’ ‘ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ରୂପ ପ୍ରଥମେ ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲା ଏବଂ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ ଜଗତର କଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ, ଏହି ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ଆପଣ ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଵସୁ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ମାରୁତ, ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା; ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ଗୋବିନ୍ଦ, ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ରୂପ ଅଭିନୟ, ଅଜ୍ଞାନ, ଅସହିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ଦୈତ୍ୟ ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ରୂପ ଜ୍ଞାନର ଅଭାବ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ତିର, ଶବ୍ଦ ଓ ଏହା ପ୍ରତି ଲୋଭୀ, ସେ ଯକ୍ଷ ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଭୟଙ୍କର, କ୍ରୂର, କଳା ରୂପ ମାୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାତିର ଭ୍ରମଣକାରୀ ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ଜନାର୍ଦନ, ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ରୂପ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଛି, ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ଧର୍ମ ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ସିଦ୍ଧ ନାମ ଯେଉଁ ରୂପ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦମୟ, ଅସଙ୍ଗ, ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଚଳିଥାଏ, ଏହି ସିଦ୍ଧ ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ହରି, ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ରୂପ ଅତି ସହିଷ୍ଣୁ, ଭୟଙ୍କର, ଭୋଗମୟ, ଦ୍ୱିଧା ଜିଭା, ଏହି ନାଗ ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ରୂପ ଜାଗୃତ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ପାପରହିତ, ଋଷି ରୂପ, ଏହି ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ପଦ୍ମନେତ୍ର, ଆପଣଙ୍କ ଯେଉଁ ରୂପ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭକ୍ଷି ନିଅନ୍ତି, ଏହି କାଳ ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ରୁଦ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର, ଯେଉଁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭକ୍ଷି ଏହି ରୂପରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି।’ ‘ଜନାର୍ଦନ, ଆପଣଙ୍କ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମା ରୂପ, ରଜସ୍ ଗୁଣର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏହି ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ସମସ୍ତ ପ୍ରବେଶକାରୀ, ଏହି ତମସ୍ ଗୁଣ ଯୁକ୍ତ, ଅଠାଇଶ ରୂପରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ମୃଗ ଆତ୍ମା ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ଯେଉଁ ମୂଳ ଆତ୍ମା ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବୃକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଭାଗ କରନ୍ତି, ଏହି ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା ରୂପକୁ ନମସ୍କାର, ଯେଉଁ ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା, ଆକାଶ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି।’ ‘ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା କାରଣ, ଏହି ଆଦି ରୂପ, ଯେଉଁ ମୂଳ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରୁ ଅଲଗା, କିଛି ସମାନ ନାହିଁ, ସେ ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ, ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ଦେଖିଥିବା, ଯେଉଁ ରୂପ ଧ୍ୱଳତା, ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ଘନତା ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହି ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅବିନାଶୀ, ଆମର ଶରୀର, ଅନ୍ୟ ଶରୀର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏହା ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ, ଏହି ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’ ‘ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ପ୍ରଭୁ ଵାସୁଦେବ, ସମସ୍ତ ମୂଳ, ଅବିନାଶୀ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରୂପ, ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାର ଅଧିକାରୀ, ଏହି ରୂପକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।’” ସ୍ତୁତି ଶେଷ ହେବାପରେ, ଦେବମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ତିନି ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରି ଗରୁଡରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା। ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଦେବ! ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆମ ପାଖରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛୁ।” “ତିନି ଲୋକ ଓ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ଦୈତ୍ୟମାନେ, ହ୍ରାଦ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଅପହରଣ କରିଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲଂଘିତ ହୋଇଛି, ହେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ।” “ଆମେ ଓ ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ବିଭକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖୁଛୁ।