ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ, “ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ପୁରାଣରେ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ ଏବଂ ମନୁମାନଙ୍କ ଚକ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବଂଶର କୃତ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଗୁଡ଼ିକଥା କହିଛି, ସେହି ସବୁ ପଦ୍ମ ପୁରାଣାନୁସାରେ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ ଏବଂ ମନୁମାନଙ୍କ ଚକ୍ର ସମସ୍ତରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମହିମା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚାରିଟି ବେଦ, ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଏବଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ଏହି ଚୌଦ୍ଦଟି ଶାସ୍ତ୍ର ମୂଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ଏହା ସହିତ ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ଗାନ୍ଧର୍ବବେଦ ଏବଂ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ମିଶି ମୋଟ ଅଠାରଟି ଶାସ୍ତ୍ର ଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଥମ, ସେଠାରୁ ଦେବର୍ଷି, ତାପରେ ରାଜର୍ଷି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଷି ବଂଶ ହୋଇଛି। ଏହି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଶାଖା ଓ ଉପଶାଖା, ତାଙ୍କର ବିଭାଜନ ଏବଂ କାରଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ଶାଖା ଓ ଉପଶାଖା ସମାନ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ; ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ନିତ୍ୟ ବେଦ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଆୟୋଜନ ଅଛି। ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି, ମୈତ୍ରେୟ, ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହଁ? ତାପରେ, ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେଉଁ ସବୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବୁଝିଲି। ଏବେ ମୋର ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଷାଡ଼ ଦ୍ୱୀପ, ପାତାଳ ପଥ ଏବଂ ସତ୍ତା ଥିବା ସଫ୍ତ ଲୋକ—ଏସବୁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡରେ ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଧିକ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ କର୍ମ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ଏମିତି କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣୀ ନାହିଁ—ଏହା ଆଠମ ଅଂଗୁଳ ଯଥା ଅତି ଛୋଟ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ଯମଦଣ୍ଡ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ଯମଦଣ୍ଡ ଭୋଗ କରି, ଦେବତା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପୁନଃ ପୁନଃ ବିଭିନ୍ନ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଷ୍କର୍ଷ। ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, କିଏ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନ ହୁଏ? କେଉଁ କାର୍ମିକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି? ତେବେ ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ, “ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କେବଳ ତୁମେ ନୁହେଁ, ପୂର୍ବେ ମହାତ୍ମା ନକୁଳ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଏକଥର ମୋ ବନ୍ଧୁ କାଳିଙ୍ଗକ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ନିଜର ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି। ସେ ମୋତେ ଯେଉଁ କଥା କହିଲେ, ତାହା ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଘଟିଥିଲା, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯାହା ଘଟିବ, ସେ ସବୁ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ କହିଦେଲେ ଏବଂ ସେହିପରି ଘଟିଲା। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଥିଲେ—ଏହା ଯମ ଓ ତାଙ୍କର ଦୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଆଲୋଚନା। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହିବି। ଯମ ତାଙ୍କର ଦୂତକୁ ଦେଖି, ଯିଏ ହାତରେ ପାଶ ଧରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ କାନରେ କହିଲେ—‘ଯେଉଁମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ। ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁ, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ନୁହେଁ।’ ‘ମୁଁ, ଯମ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ, ଯିଏ ଦେବମାନେ ପୂଜିତ, ଜଗତର ଭଲ ଓ ଖରାପ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ହରି ଓ ତାଙ୍କ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧୀନ, ସ୍୵ାଧୀନ ନୁହେଁ—ବିଷ୍ଣୁ ମୋର ନିଗ୍ରହ ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।’ ‘ଯେପରି ତମ୍ବା ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ କଂକଣ, ମୁକୁଟ, କୁଣ୍ଡଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକା, ସେପରି ହରି ଦେବତା, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଏକ। ‘ଯେପରି ମୃତ୍ତିକା, ଜଳ ଓ ପରମାଣୁ ଶେଷରେ ଏକତାରେ ଲିନ୍, ସେପରି ଦେବ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷର ଶାଶ୍ୱତ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶେଷରେ ଏକତାରେ ଲିନ୍। ‘ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟସ୍ଥ ଭାବରେ ଅମରମଣ୍ଡଳୀ ଦେବତାମାନେ ପୂଜିଥିବା ହରିଙ୍କ ଅର୍ବୁଦ ଚରଣକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ଘୃତ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଇ ଦେଲେ ଯେପରି ଲିନ୍, ସେପରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ।’ ଏହି ଯମଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ପାଶଧାରୀ ଦୂତ ପଚାରିଲେ—‘ହେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ, ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।’ ତେବେ ଯମଙ୍କ ଦୂତ ଧର୍ମରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ହରିଭକ୍ତଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଅନୁସାରେ ହୁଏ।’ ‘ଯିଏ ନିଜ ଜାତିର କର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ମନେ ବନ୍ଧୁ-ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି, ଚୋରି କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରେନାହିଁ, ମନ ଶୁଦ୍ଧ—ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ। ‘ଯିଏ କଳିଯୁଗର ଦୋଷରେ ମନୁଷ୍ଟା ହୁଏନାହିଁ, ମନ ମାୟାରେ ଦୂଷିତ ନୁହେଁ, ହୃଦୟରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ବିରାଜିତ କରିଛି—ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ହରିଭକ୍ତ। ‘ଯିଏ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତିକୁ, ସେହିଠାରେ ସୁନା ମଧ୍ୟ ତୃଣ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ମାତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଭଜେ—ସେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ। ‘ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପାହାଡ଼ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ମନର ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ କେଉଁଠାରେ? ଯେପରି ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିର ତାପ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ରହିପାରେନାହିଁ। ‘ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ, ଇର୍ଷ୍ୟା ରହିତ, ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଦେଖେ, ମିଠା ଓ ଉପକାରୀ କଥା କହେ, ଅଭିମାନ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତତା ରହିତ—ବାସୁଦେବ ସଦା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ। ‘ଏପରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନିତ୍ୟ ମୃଦୁ ରୂପ ବିରାଜିତ। ପୃଥିବୀ ଯଦିଓ ବାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ତଥାପି ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଚାରୁ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ମନୋହର।