ପୁରାଣର ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବରେ ବୁଝିଥିବା ଏକ ପ୍ରବୀଣ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା କଥା, ଉପକଥା, ଗୀତ ଓ କ୍ରିୟାବିଧି ଦ୍ୱାରା ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏହି ପୁରାଣ ସଂହିତାକୁ ବ୍ୟାସ ମହାମୁନି ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିଷ୍ୟ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କ ଛଅ ଜଣ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ—ସୁମତି, ଅଗ୍ରିବର୍ଜ, ମିତ୍ରାୟୁ, ଶଂସପାୟନ, ଅକୃତବ୍ରଣ ଓ ସାବର୍ଣି। କଶ୍ୟପ, ସାବର୍ଣି ଓ ଶଶପାୟନ ମଧ୍ୟ ସଂହିତା ରଚନା କରିଥିଲେ, ରୋମହର୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ୟ ସଂହିତା ତିଆରି କରିଥିଲେ। ଏହି ତିନି ମୂଳ ସଂହିତା ହେଉଛି ପୁରାଣର ମୂଳ ଆଧାର। ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ମହାମୁନି, ସମସ୍ତ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ପୁରାଣକୁ ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁରାଣଜ୍ଞମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରମୁଖ ଏଠରେ ଅଠାରଟି ପୁରାଣ ଅଛି—ବ୍ରହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଓ ଭାଗବତ। ତାପରେ ନାରଦୀୟ, ଏବଂ ସପ୍ତମ ହେଉଛି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ; ଅଷ୍ଟମ ଅଗ୍ନେୟ, ନବମ ଭବିଷ୍ୟ। ଦଶମଟି ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ, ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗ, ଦ୍ୱାଦଶ ଭାରାହ, ତ୍ରୟୋଦଶ ସ୍କନ୍ଦ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭାମନ, ପଞ୍ଚଦଶ କୁର୍ମ, ତାପରେ ମତ୍ସ୍ୟ, ଗରୁଡ଼ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପରମ ପୁରାଣ ରୂପେ ଗଣାଯାଏ। ଏଭଳି ଋଷିମାନେ ଉପପୁରାଣର କଥା ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଏହି ଅଠାରଟି ମହାପୁରାଣ ବୋଲି ବିଶ୍ୱସିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରାଣରେ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କର ଚକ୍ର ଓ ରାଜବଂଶର କାର୍ଯ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି। ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେପରିକି ପୁରାଣ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଏହି ସଂହିତା ପଦ୍ମ ପରମ୍ପରାରେ ବୈଷ୍ଣବ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ ଓ ମନୁମାନଙ୍କର ଚକ୍ରରେ, ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ଶ୍ରୀହରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ। ଚାରି ବେଦ, ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି। ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର—ଏହି ତିନି ଓ ଚତୁର୍ଥ ମିଶି ମୋଟ ଅଠାରଟି ଶାସ୍ତ୍ର ହେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଥମ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଦେବର୍ଷି, ତାଁଠାରୁ ରାଜର୍ଷି—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଋଷି ପରମ୍ପରା ହେଉଛି। ଏଭଳି ଶାଖା, ଉପଶାଖା, ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଓ ବିଭାଗର କାରଣ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ବିଭାଗ ସମାନ ଭାବରେ ମନ୍ତବ୍ୟ କରାଯାଏ; ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ପରମ୍ପରା, ଶାଶ୍ୱତ ବେଦ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି। ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ଏଠାରେ କହିଦେଲି; ଏହି ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ କି? ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ସମସ୍ତ କଥା ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏବେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛି; ଦୟାକରି ମୋତେ କହ। ମହାମୁନି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡରେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ପାତାଳର ମାର୍ଗ, ଏବଂ ଏହାର ଭିତରେ ଥିବା ସପ୍ତ ଲୋକ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଅସ୍ଥୂଳ ଓ ସ୍ଥୂଳ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଧିକ ସ୍ଥୂଳ ଆକୃତିରେ। ମହାମୁନି, କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ଜୀବମାନେ ଥିବା ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅଠମ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଅଂଗୁଳ ପରିମାଣ ଜାଗା ମଧ୍ୟ ଖାଲି ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ, ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଯାଆନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଯଥାଯଥ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରୁ ପଡ଼ି, ଦେବତା ଆଦି ଜୀବମାନେ ନିତ୍ୟ ନାନା ଯୋନିରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଷ୍କର୍ଷ। ମୁଁ ଏହି ଯମଙ୍କ ଅଧୀନ ହେଉଥିବା ଜୀବମାନେ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏମିତି କ'ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା କଲେ ମଣିଷ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ନ ପଡ଼ନ୍ତି? ପରାଶର କହିଲେ: ମହାମୁନି, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ମହାତ୍ମା ନକୁଳ କରିଥିଲେ, ତାହାର ଉତ୍ତର ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ଦେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଏକଥା ସମୟରେ, ମୋର ବନ୍ଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାଳିଙ୍ଗକ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ ଓ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି। ସେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ଘଟୁଛି ଓ ଆଗକୁ ଘଟିବ, ସେସବୁ କଥା ମୋତେ କହିଥିଲେ ଓ ସେଠି ଯଥାର୍ଥ ଘଟିଥିଲା। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ ଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି; ସେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା ପାଇନଥିଲି। ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ତାଙ୍କୁ କରିଥିଲି, ଯାହା ତୁମେ ଏବେ ପଚାରିଛ; ବ୍ରାହ୍ମଣ କାଳିଙ୍ଗକ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଥିଲେ: ଯମ ଓ ତାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା କଥା ହୋଇଥିଲା, ମୁଁ ସେଇ କଥା କହିବି। ଯମ ତାଙ୍କ ଦୂତଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି କହିଥିଲେ—"ଯେଉଁମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କର ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏଡ଼ି ଯାଅ; ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକାରୀ, କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ନୁହେଁ।" ମୁଁ, ଯମ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଦେବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ଓ ଖରାପ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ହରି ଓ ତାଙ୍କ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଅଧୀନ, ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ—ବିଷ୍ଣୁ ମୋର ନିଗ୍ରହ ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ସର୍ବସାଧାରଣ ସୁନାକୁ କଂକଣ, ମୁକୁଟ, କଣପାଶା ଇତ୍ୟାଦି ରୂପେ ଗଢ଼ାଯାଏ, ତଥାପି ଏକ ହିଁ ରହେ, ସେପରି ହରି ମଧ୍ୟ ଦେବତା, ପଶୁ, ମାନବ ଇତ୍ୟାଦି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାରଣାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସଦା ଏକ ଅଟୁଟ। ଏପରି ମାଟି, ପାଣି ଓ ପରମାଣୁ ସମାପ୍ତିରେ ଏକତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଦେବତା, ପଶୁ, ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତେ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷର ଶାଶ୍ୱତ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ନିଜର ହୃଦୟରେ ହରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଶରଣାଗତ ଭାବରେ ବନ୍ଦନା କରିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଓ ଘିଅ ଅଗ୍ନିରେ ପଡିଲା ପରି ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।