ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ପରାଶର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦର ସହ କହିଲେ—“ଓ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କୁ ଯେଉଁ ସଂହିତାଗୁଡିକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡିକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପୂର୍ବୀୟ ସାମଗାନ୍ତା ଭାବରେ ଜଣାନ୍ତି। ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଲୋକାକ୍ଷି, କୁଥୁମି, କୁସୀଦି ଓ ଲଙ୍ଗାଲି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହି ସଂହିତାଗୁଡିକୁ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ। ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କର ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କୌଶଳୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଚବିଶଟି ସଂହିତା ପାଠ କରାଇଥିଲେ। ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ସାମ ବେଦର ଶାଖାଗୁଡିକ ବହୁଳ ହୋଇଗଲା। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଥର୍ବ ବେଦର ସଂହିତାଗୁଡିକ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ବେଦକୁ ଶିଷ୍ୟ କବନ୍ଧାଙ୍କୁ ପାଠ କରାଗଲା, ଯିଏ ଏହି ବେଦକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପ୍ରଚାର କରିଲେ। ସେଉଁଥିରେ, ଏହି ବେଦ ଦେବଦର୍ଶ ଓ ପଥ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା। ଏହି ସମୟରେ, ପ୍ରଭା ଦ୍ୱିପ୍ତିମାନ ବୃଦ୍ଧ ସୁମନ୍ତୁ ଅଥର୍ବ ବେଦ ପାଠ କରାଇଥିଲେ। ଦେବଦର୍ଶଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ମୌଦଗ, ବ୍ରହ୍ମବଳି, ଶୌକ୍ୟାୟନି, ପିପ୍ପଳାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଶସ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ। ପଥ୍ୟଙ୍କର ତିନି ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ—ଜାଜାଲି, କୁମୁଦ ଓ ଶୌନକ। ଶୌନକ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଏହି ବେଦକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ଏକ ସଂହିତା ବଭ୍ରବକୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତା ସୌନ୍ଧବାୟନକୁ ଦେଇଥିଲେ। ସଂହିତା ସଂଧବ ଓ ମୁଞ୍ଜିକେଶ ଏହି ସଂହିତାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂହିତାଗୁଡିକ ବି ଏଭଳି ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଚତୁର୍ଥ ଏ ଆଙ୍ଗିରସ, ପଞ୍ଚମ ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ; ଏମାନେ ଅଥର୍ବଣ ବେଦର ପ୍ରଧାନ ସଂହିତାକାର ଅଟୁଟ ଶିକ୍ଷକ। ପୁରାଣ ସଂହିତା ଉପାଖ୍ୟାନ, ଉପଉପାଖ୍ୟାନ, ଗୀତ ଓ କ୍ରିୟା ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅନୁଭବୀ ବ୍ୟକ୍ତି ତିଆରି କରିଥିଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କର ପ୍ରଶସ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣ; ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାସ ଏହି ପୁରାଣ ସଂହିତା ଦେଇଥିଲେ। ସୁମତି, ଅଗ୍ରିବର୍ଜ, ମିତ୍ରୟୁ, ଶମ୍ସପାୟନ, ଅକୃତବ୍ରଣ ଓ ସାବର୍ଣି—ଏ ଛଅ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। କଶ୍ୟପ, ସାବର୍ଣି ଓ ଶଶପାୟନ ନିଜେ ଏକ-ଏକ ସଂହିତା ରଚନା କରିଥିଲେ; ରୋମହର୍ଷଣ ଏକ ଅନ୍ୟ ସଂହିତା ତିଆରି କଲେ; ଏହି ତିନି ମୂଳ ସଂହିତା ତିଆରି ହେଲା। ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ଓ ମୁନି, ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ପୁରାଣ ‘ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ’ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ପୁରାଣ ଜ୍ଞାତାମାନେ କହନ୍ତି—ଏଠି ଅଠାରଟି ପୁରାଣ ଅଛି: ବ୍ରହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଭାଗବତ, ନାରଦୀୟ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଅଗ୍ନେୟ, ଭବିଷ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ, ଲିଙ୍ଗ, ବରାହ, ଶ୍କନ୍ଦ, ବାମନ, କୂର୍ମ, ମତ୍ସ୍ୟ, ଗରୁଡ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ। ଏପରି ଉପପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏଠି ଅଠାରଟି ମହାପୁରାଣ ଅଛି, ଓ ମୁନି। ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ଗୋତ୍ର ଓ ମନୁମାନ୍ତର ଚକ୍ର, ଏସବୁ ଏକ ଏକ ପୁରାଣରେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ। ଓ ମୈତ୍ରେୟ, ଯାହା କି ମୁଁ ପୁରାଣ ବିଷୟରେ ତୁମକୁ କହିଛି, ଏହି ‘ପଦ୍ମ’ ପରେ ‘ବୈଷ୍ଣବ’ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ଗୋତ୍ର ଓ ମନୁମାନ୍ତର ଚକ୍ରରେ, ଏସବୁରେ ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ତନ ଅଛି। ଚାରି ବେଦ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ଏ ଚୌଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି। ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏ ତିନି; ଅର୍ଥ ଶାସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଥ, ଏହି ଅଠାରଟି ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଥମ, ତାଙ୍କୁ ଦେବର୍ଷି, ତାଙ୍କୁ ରାଜର୍ଷି ତିନି ରୂପରେ ଋଷି ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୋଇଛନ୍ତି। ଏପରି ଶାଖା ଓ ଉପଶାଖାଗୁଡିକ ଏବଂ ଏହି ବିଭାଗର କାରଣ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହେଲା। ପ୍ରତି ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହି ଶାଖା ବିଭାଗ ସମାନ ଭାବରେ ଗଣନା ହୋଇଥାଏ; ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଓ ନିତ୍ୟ ବେଦ ଏହି ତିନି ଭାଗ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଓ ଦ୍ୱିଜ। ଏସବୁ ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଛି, ମୈତ୍ରେୟ; ଏହି ବେଦ ସଂପୃକ୍ତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି? ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—“ଓ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ କଥା କହିଛ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଦୟାକରି କହ। ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଣ୍ଡଳରେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ପାତାଳର ପଥ, ସପ୍ତ ଲୋକ ଅଛି; ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଣ୍ଡଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଷ୍ଠୁଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ, ଏବଂ ଏଠୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଷ୍ଠୁଳ ରୂପରେ ଭରି ଅଛି। ଓ ମୁନି, କର୍ମରେ ବନ୍ଧିତ ଜୀବମାନେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏକ ଅଠମା ଅଂଶ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଯମଙ୍କ ଅଧିନରେ ଆସନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ନିଜ-ନିଜ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ପାଇଥିଲେ। ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ପତନ କରି, ଦେବମାନେ ଆଦି ଜୀବମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଗର୍ଭରେ ଘୁଞ୍ଚିବାରେ ଲାଗନ୍ତି; ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଷ୍କର୍ଷ। ମୁଁ ଏହି ଯମଙ୍କ ଅଧିନରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଜୀବମାନେ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଏହିପରି କି କର୍ମ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଧିନରେ ପଡ଼ି ନାହିଁ? ପରାଶର କହିଲେ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ବି ମହାତ୍ମା ନକୁଳ କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏକଥା, ମୋ ମିତ୍ର କାଳିଙ୍ଗକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ନିଜ ପୂର୍ବଜନ୍ମକୁ ମନେ ରଖିଥିଲେ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି। ସେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ଘଟୁଛି, ଏବଂ ଘଟିବାକୁ ଯାଉଛି, ସବୁ କଥା ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ; ଏବଂ ସେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ସବୁ ସମୟରେ ମୋ ପାଖରେ ତଥ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଏଭଳି ପରାଶର ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।