ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଶତ୍ଶତ ନମସ୍କାର। ସେଉଁଠି ସୁନା ରଥ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହା ଅମୃତ ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଚକ୍ଷୁସ୍ୱରୂପ। ଏମିତି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ସୂର୍ୟଦେବ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁଅଛ, ତାହା ମାଗ।” ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, କହିଲେ, “ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମୋତେ ଦୟାକରି ଦିଅନ୍ତୁ।” ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସୂର୍ୟଦେବ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଯଜୁର୍ବେଦର ଏହି ଅୟାତୟାମ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଜଣା ନଥିଲା। ଏହିପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଭାଜିନ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚାରିତ ହେଲା, ଯାଁଠାରୁ ସୂର୍ୟ-ଘୋଡ଼ା ପରମ୍ପରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ଭାଜିନଙ୍କ ୧୫ଟି ଶାଖା ଅଛି; କାଣ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ମୈତ୍ରେୟ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଜୈମିନି ସାମବେଦର ଗଛକୁ ବିଭିନ୍ନ ଶାଖାରେ ବାଣ୍ଟିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ସୁମନ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁଅ ସୁକର୍ମା, ଦୁଇଜଣ ମହାମୁନି ଏକ ଏକ ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ସୁମନ୍ତୁଙ୍କ ପୁଅ ସୁକର୍ମା ସାମବେଦ ସଂହିତାକୁ ହଜାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ, ଓ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଜଣ ଶିଷ୍ୟ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ହିରଣ୍ୟନାଭ କୌଶଳ୍ୟ ଓ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜି ସେହି ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତର ଦେଶର ସାମଗାୟକ ୧୫ ଶାଖାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବ ଦେଶର ସାମଗାୟକ ଭାବେ ଅଭିଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଲୋକାକ୍ଷି, କୁଥୁମି, କୁସୀଦି, ଓ ଲଙ୍ଗଳି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁ ଭାଗରେ ବଢ଼ାଇଲେ। ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଏକ ପ୍ରବୀଣ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ୨୪ ଟି ସଂହିତା ଶିଖାଇଲେ। ଏହିପରି ସାମବେଦ ଅନେକ ଶାଖାରେ ବିସ୍ତୃତ ହେଲା। ଏବେ ମୁଁ ଅଥର୍ବବେଦ ସଂହିତା ବିଷୟରେ କହିବି। ସୁମନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କବନ୍ଧକୁ ଏହି ବେଦ ଶିଖାଇଲେ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଦେବଦର୍ଶ ଓ ପଥ୍ୟକୁ ଦେଲେ। ସୁମନ୍ତୁ ମୁନି ଜ୍ଞାନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅଥର୍ବବେଦ ଶିଖାଇଲେ। ଦେବଦର୍ଶଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଥିଲେ—ମୌଦଗ, ବ୍ରହ୍ମବଳି, ଶୌକ୍ୟାୟନି, ପିପ୍ପଳାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ମହାମୁନି। ପଥ୍ୟଙ୍କ ତିନି ଶିଷ୍ୟ—ଯାଜାଲି, କୁମୁଦ, ଓ ଶୌନକ—ଏହି ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭାଗ କଲେ। ଶୌନକ ଏହି ବେଦକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରି, ଏକ ସଂହିତା ବଭ୍ରବକୁ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତା ସୌନ୍ଧବାୟନକୁ ଦେଲେ। ସୈନ୍ଧବ ଓ ମୂଞ୍ଜିକେଶ ଏହି ସଂହିତାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଗ କଲେ; ଏହିପରି ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ବେଦ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଗ କରାଗଲା। ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି ଆଙ୍ଗିରସ, ପଞ୍ଚମ ହେଉଛନ୍ତି ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ; ଏହିମାନେ ଅଥର୍ବଣ ସଂହିତାର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ। ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁଥିବା ଜଣେ ପ୍ରବୀଣ ନାର୍ଦ୍ଦେଶୀକ ଉପାଖ୍ୟାନ, ଉପାଖ୍ୟାନ, ଗୀତି ଓ ବିଧି ଦ୍ୱାରା ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଶିଷ୍ୟ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣ, ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାସ ମହାମୁନି ପୁରାଣ ସଂହିତା ଦେଲେ। ସୁମତି, ଅଗ୍ରିବର୍ଜ, ମିତ୍ରାୟୁ, ଶମ୍ସପାୟନ, ଅକୃତବ୍ରଣ ଓ ସାବର୍ଣି—ଏହି ଛଅ ଜଣ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। କଶ୍ୟପ, ସାବର୍ଣି ଓ ଶଶପାୟନ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ; ରୋମହର୍ଷଣ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ସଂହିତା କଲେ; ଏହି ତିନିଟି ମୂଳ ସଂହିତା। ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ପୁରାଣ ‘ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପୁରାଣ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଅଠାରୋଟି ପୁରାଣ ଥିବା କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମ, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଭାଗବତ; ପରେ ନାରଦୀୟ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସପ୍ତମ, ଅଗ୍ନେୟ ଅଷ୍ଟମ, ଭବିଷ୍ୟ ନବମ। ଦଶମ ବ୍ରହ୍ମୱୈଵର୍ତ୍ତ, ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗ, ବାରସ ବରାହ, ତେରସ ସ୍କନ୍ଦ। ଚୌଦ୍ଧ ବାମନ, ପନ୍ଦର କୂର୍ମ, ପରେ ମତ୍ସ୍ୟ, ଗରୁଡ଼, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ। ଏଭଳି, ଋଷିମାନେ ଉପପୁରାଣ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଏହି ଅଠାରୋଟି ହେଉଛି ମହାପୁରାଣ। ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ ଓ ମନୁମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ର—ଏହି ସବୁ ପ୍ରତିଟି ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବଂ ବଂଶମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ। ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁରାଣ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଗଳ୍ପ କହିଛି, ଏହା ପଦ୍ମ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ। ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ ଓ ମନୁମଣ୍ଡଳରେ, ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ଚାରି ବେଦ, ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତୃତି, ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ଏହି ୧୪ଟି ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର। ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏହି ତିନିଟି; ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଥ, ଏମିତି ମୋଟ ୧୮ଟି ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଥମ ଜଣାଯିବେ; ସେଠାରୁ ଦେବର୍ଷି, ପରେ ରାଜର୍ଷି, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଋଷିବଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଶାଖା ଓ ଉପଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ, ସେମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଓ ବିଭାଗର କାରଣକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହି ଶାଖା ବିଭାଗ ସମାନ ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର; ପ୍ରଜାପତିୟ ପରମ୍ପରା ଓ ନିତ୍ୟ ବେଦ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ସେସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି। ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଛି ବେଦ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି? ଏବେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଯାହା ମୋତେ କହିଦିଅ।