ମୈତ୍ରେୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଯଜୁର୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବାକୁ ଆଶା କରି। ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶବିତୃ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ରିଗ, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ତିନି ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଲେ। ସେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର କାରଣ ଭାସ୍କର, ସୂଷୁମ୍ନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଶିମାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର କରିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କାଳ, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଓ ସମୟ ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି, ଧ୍ୟାନ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆକାର, ସ୍ଥିର ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର। ସେ ତୀବ୍ର ରଶିମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେକୁ ଉପଚାର କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେକୁ ଅମୃତ ଦେଇ ତୃପ୍ତି କରନ୍ତି; ତୃପ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସେ ହିଁ ବରଫ, ଜଳ, ତାପ, ବର୍ଷା ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶ କରନ୍ତି; ତିନି ସମୟର ଆକାର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରନ୍ତି, ବିଶ୍ୱକୁ ଜାଗ୍ରୁତ କରନ୍ତି; ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଭିବସ୍ବତ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ନହେଲେ କୌଣସି ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଜଳ ଶୁଦ୍ଧତାର କାରଣ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ନମସ୍କାର। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଶି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଓ ଶୁଦ୍ଧତାର କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ନମସ୍କାର। ସବିତୃ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭାସ୍କର, ଭିବସ୍ବତ୍, ଆଦିତ୍ୟ, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର। ଅମୃତ ରଶି ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ, ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱର ଚକ୍ଷୁ ଭାବେ ଆଲୋକ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଏପରି ଷ୍ଟୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ାର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଚୟନ କର।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନମସ୍କାର କରି, କହିଲେ: "ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ନଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦିଅ।" ତାପରେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆୟାତୟାମ ନାମକ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଜାଣିନଥିଲେ। ଦ୍ୱିଜାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଜିନା ଶିଖାଇଥିଲେ, ଯାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ପରମ୍ପରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଭାଜିନାର ପନ୍ଦର ଶାଖା ଅଛି; କାଣ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୈତ୍ରେୟ, ଜୈମିନି, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ସାମ ବେଦର ବୃକ୍ଷକୁ କ୍ରମେ ବିଭାଜିତ କରିଥିଲେ; ଏହି କଥା ସୁଣ। ସୁମନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ସୁକର୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଏହି ଦୁଇ ମହାର୍ଷି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଏକ ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ସୁମନ୍ତୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁକର୍ମା ଏକ ହଜାର ସଂହିତା ବିଭାଗ କଲେ, ଏବଂ ଦୁଇ ଜଣେ ଜଣାଶିଳ୍ପୀ ଶିଷ୍ୟ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଦ୍ୱିଜାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହିରଣ୍ୟନାଭ କୌଶଳ୍ୟ ଗୋତ୍ରର ଏବଂ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜି ଶିଷ୍ୟ; ଉତ୍ତର ସାମ ଗାୟକମାନେ ଏହି ଦୁଇଁଠୁ ପନ୍ଦର ଶିଖା ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହିରଣ୍ୟନାଭଠୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସଂହିତା, ପୂର୍ବ ସାମ ଗାୟକମାନେ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଲୋକାକ୍ଷି, କୁଥୁମି, କୁସୀଦି, ଲଙ୍ଗାଲି—ଏହି ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ସଂହିତାକୁ ବହୁ ପ୍ରଭାବିତ କଲେ। ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଏକ ଶିଷ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣେ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଚବିଶଟି ସଂହିତା ଶିଖାଇଥିଲେ; ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନେ ସାମ ବେଦର ଶାଖାକୁ ବଢ଼ାଇଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଅଥର୍ବବେଦର ସଂହିତା ବିଷୟରେ କହିବି। ସେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କବନ୍ଧାକୁ ଶିଖାଇଲେ, ଯିଏ ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ଅନୁସୂଚିତ କଲେ; ଏହା ଦେବଦର୍ଶ ଓ ପଥ୍ୟକୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ମହାର୍ଷି ସୁମନ୍ତୁ ଅଥର୍ବବେଦ ଶିଖାଇଲେ; ଦେବଦର୍ଶଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମୌଦଗ, ବ୍ରହ୍ମବଲି, ଶୌକ୍ୟାୟନି, ପିପ୍ପଲାଦ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମୁନି। ଦ୍ୱିଜାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପଥ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟ ତିନି ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସଂହିତାକୁ ବିଭାଗ କଲେ: ଜାଜାଳି, କୁମୁଦ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଶୌନକ। ଶୌନକ ଦୃଢ଼ତାରେ ଏହାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ପ୍ରଥମ ସଂହିତା ବବ୍ରବାକୁ ଦେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତା ସୌନ୍ଧବାୟନକୁ। ସଇନ୍ଧବ ଓ ମୁଞ୍ଜିକେଶା ସ୍ଥାପିତ ସଂହିତାକୁ ଆଉ ତିନି ଭାଗ କଲେ; ଏହିପରି ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ବେଦ ସଂହିତା। ଚତୁର୍ଥ ଆଙ୍ଗିରସ, ପଞ୍ଚମ ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ; ଏହି ଅଥର୍ବଣ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ସଂହିତାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। କଥା, ଉପକଥା, ଗୀତ, ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ପୁରାଣର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିଷ୍ୟ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣା; ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ପୁରାଣ ସଂହିତା ଦେଲେ। ସୁମତି, ଅଗ୍ରିବର୍ଜ, ମିତ୍ରୟୁ, ଶଂସପାୟନ, ଅକୃତବ୍ରଣ, ସାବର୍ଣି—ଏହି ଛଅ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। କଶ୍ୟପ, ସାବର୍ଣି, ଶଂସପାୟନ ମଧ୍ୟ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ। ରୋମହର୍ଷଣା ଏକ ଅନ୍ୟ ସଂହିତା କଲେ; ଏହି ତିନି ମୂଳ ସଂହିତା। ଏହି ଚତୁର୍ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଥମ ପୁରାଣ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାଣ ନାମରେ ପରିଚିତ। ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଅଠାର ପୁରାଣ ଅଛି: ବ୍ରହ୍ମା, ପଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ, ଭାଗବତ। ପରେ ନାରଦୀୟ, ତାପରେ ସପ୍ତମ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ; ଅଷ୍ଟମ ଅଗ୍ନେୟ, ନବମ ଭବିଷ୍ୟ। ଦଶମ ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ, ଏକାଦଶ ଲିଙ୍ଗ; ଦ୍ୱାଦଶ ବରାହ, ତ୍ରୟୋଦଶ ସ୍କନ୍ଦ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବାମନ, ପଞ୍ଚଦଶ କୂର୍ମ; ମତ୍ସ୍ୟ, ଗରୁଡ଼, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରଧାନ। ଏପରି, ଉପପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଅଠାର ମହାପୁରାଣ, ମହାମୁନି।