ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ପୂର୍ବରୁ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ଏକ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ କରିଲେ ସେ ସାତ ଦିନ ପରେ ଏହି ମହାପାପର ଦାୟୀ ହେବେ। ଏହି ନିୟମକୁ ଏକ ମାତ୍ର ବ୍ୟତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ—ସେ ଥିଲେ ବୈଶମ୍ପାୟନ। ବୈଶମ୍ପାୟନ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀର ପୁଅକୁ, ତାଙ୍କ ନାତିକୁ, ପାଦରେ ଘା ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ବୈଶମ୍ପାୟନ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବଧ ପାପ ନାଶ କରିବା ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମସ୍ତେ କରିବେ; ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ ନାହିଁ।” ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାଶୟ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ମୋତେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏକା ଏହି ଉପବାସ କରିବି।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ବୈଶମ୍ପାୟନ ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଇ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିଛ, ତୁମେ ମୋଠାରୁ ଯାହା ଶିଖିଛ ତାହା ଛାଡିଦିଅ।” ଏହିପରି ଅନୁଶାସନ ପାଇଁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—“ଭଟ୍ଟୟା, ତୁମେ ଯାହା ଚାହିଲା, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ତୁମେ ମୋଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଶିଖିଛ। ଏବେ ମୁଁ ଏହା ଦେଉଛି।” ଏହିପରି କହି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶିଖିଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ରକ୍ତର ଦାଗ ଥିବା ଅସଳ ରୂପରେ ମୁଇଁ ଦେଇ ଦେଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୂରେ ଚାଲିଗଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ କିଛି ପକ୍ଷୀ, ତିତିରି ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏହି ତିତିରିମାନଙ୍କୁ ତୈତିରୀୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଉପବାସ କରିଥିବା ଶିଷ୍ୟମାନେ 'ଚାରକ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧତାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ପାଇବା ଆଶାରେ ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରିଲେ। ସେ ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି କହିଲେ—“ସବିତୃ, ଧାରଣ କରୁଥିବା, ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଭାର ଅଧିକାରୀ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ତିନି ବେଦର ସାର ଅଟୁଟ ରୂପ, ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା। ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ରୂପୀ, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କାରଣ, ଭାସ୍କର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭା ଓ ସୂଷୁମ୍ନା କିରଣର ଧାରୀ, ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା। କାଳ, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଜ୍ଞାନର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଧ୍ୟାନ କରାଯିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଷ୍ଣୁ ରୂପୀ, ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଟୁଟ ଭାବ, ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା। ତୁମେ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ତୁମ ତୀବ୍ର କିରଣରେ ପୋଷଣ କର, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇ ପୋଷଣ କର, ସନ୍ତୁଷ୍ଟିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା। ତୁମେ ବରଫ, ଜଳ, ଉଷ୍ମା, ବର୍ଷା—ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ କରୁଥିବା ଦେବତା, ତିନି କାଳର ରୂପୀ ସୂର୍ୟ, ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା। ତୁମେ ଅନ୍ଧକାର ନାଶ କର, ଏହି ଜଗତକୁ ଜାଗ୍ରତ କର, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ ଦେବତା, ଭିବସ୍ୱତ୍ ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା। ତୁମେ ଉଦୟ ନହେଲେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ, ଜଳ ଶୁଦ୍ଧିର କାରଣ ହେବ ନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦେବତା ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା। ତୁମର କିରଣରେ ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଯାହା ଶୁଦ୍ଧିର କାରଣ, ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା। ସବିତୃ, ସୂର୍ୟ, ଭାସ୍କର, ଭିବସ୍ୱତ୍, ଆଦିତ୍ୟ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା, ବନ୍ଦନା। ତୁମର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଅମୃତ ଭରିଥିବା କିରଣରେ ଚାଲେ, ତୁମେ ଜଗତକୁ ଦେଖୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ, ତୁମକୁ ବନ୍ଦନା। ଏପରି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଷ୍ଟୁତିରେ ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଗଲା। ସୂର୍ୟଦେବ ଘୋଡା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କହିଲେ—“ତୁମେ ଯାହା ଚାହିଲା, ଚୟନ କର।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ବନ୍ଦନା କରି କହିଲେ—“ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ନଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଦିଅ।” ସୂର୍ୟଦେବ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅୟାତୟାମ ନାମକ ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଯାହା ବୈଶମ୍ପାୟନ ଜାଣିନଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ବାଜିନ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଏହି ସୂର୍ୟ-ଘୋଡା ଧାରା ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ବାଜିନ ଶାଖାର ପନ୍ଦରଟି ଶାଖା ଅଛି, କାଣ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ। ମୈତ୍ରେୟ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସାମବେଦର ବିଭାଜନ କଥା କହିବି। ଭ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଜୈମିନି ସାମବେଦ ଶାଖାକୁ କ୍ରମିକ ଭାବେ ବିଭାଜନ କଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ସୁମନ୍ତୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପୁଅ ସୁକର୍ମା ଦୁଇଜଣ ଏକ-ଏକ ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ। ସୁମନ୍ତୁଙ୍କ ପୁଅ ସୁକର୍ମା ଏକ ହଜାର ସଂହିତା ବିଭାଜନ କଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ହିରଣ୍ୟନାଭ କୌଶଳ୍ୟ ଏବଂ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜି ଏହି ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ; ଉତ୍ତର ଗାୟକମାନେ ଏଠାରୁ ପନ୍ଦର ଶାଖାରେ ପରିଚିତ। ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ସଂହିତାଗୁଡିକୁ ପୂର୍ବ ଗାୟକମାନେ ବୋଲି ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି। ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ—ଲୋକାକ୍ଷି, କୁଥୁମି, କୁସୀଦି, ଲଙ୍ଗାଲି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସଂହିତାକୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବଢାଇଲେ। ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଏକ ଶିଷ୍ୟ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ୨୪ଟି ସଂହିତା ଶିଖାଇଲେ। ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନେ ବି ସାମବେଦର ଶାଖାକୁ ବଢାଇଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଅଥର୍ବବେଦର ସଂହିତା ବିଭାଜନ କଥା କହିବି। ସୁମନ୍ତୁ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ କବନ୍ଧକୁ ଶିଖାଇଲେ, ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରଚାର କଲେ; ଏହା ଦେବଦର୍ଶ ଓ ପାଠ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା। ସୁମନ୍ତୁ, ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁନି, ଅଥର୍ବବେଦ ଶିଖାଇଲେ; ଦେବଦର୍ଶଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ—ମୌଦଗ, ବ୍ରହ୍ମବଲି, ଶୌକ୍ୟାୟନି, ପିପ୍ପଳାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି। ପାଠ୍ୟଙ୍କ ତିନି ଶିଷ୍ୟ—ଜାଜାଳି, କୁମୁଦ, ତୃତୀୟ ଶୌନକ; ଏମାନେ ସଂହିତାକୁ ବିଭାଜନ କଲେ। ଶୌନକ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଏହା ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ଏକ ସଂହିତା ବଭ୍ରବକୁ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତା ସୌନ୍ଧବାୟନକୁ ଦେଲେ। ସୈନ୍ଧବ ଓ ମୂଞ୍ଜିକେଶା ଏହି ସଂହିତାକୁ ତିନି ଭାଗ କଲେ; ଏଭଳି ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟ ସଂହିତାଗୁଡିକୁ ବି। ଚତୁର୍ଥ ଆଙ୍ଗିରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ—ଏମାନେ ଅଥର୍ବବେଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଂହିତା ବିଭାଜନ କରିଥିବା ମୁନିମାନେ।