ପରାଶର ଋଷି ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ—ଏହି ବିଦ୍ୟାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶର ଏକ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପରମ୍ପରା ଅଛି। ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ଏକ ସଂହିତା ଉପଦେଶକ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଅନୁସୃତି କରି ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଉପଦେଶକ ପାଞ୍ଚଟି ସଂହିତା ରଚନା କରି ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି: ମୁଦୁଗଳ, ଗୋମୁଖ, ବାତ୍ସ୍ୟ, ଶାଳିୟ ଓ ପଞ୍ଚମ ଶିଶିର—ଏହାମାନେ ମହାର୍ଷି ଥିଲେ। ପରେ ଶାକପୂର୍ଣି ତିନିଟି ସଂହିତା ରଚନା କଲେ, ଉଜ୍ବତୁ ନାମକ ମହାର୍ଷି ନିରୁକ୍ତ ରଚନା କଲେ। କ୍ରୌଞ୍ଚ, ବୈତାଳିକ ଓ ବଳାକା—ଏହି ଉପଦେଶକମାନେ ନିରୁକ୍ତ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ଅତିଶୟ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲା। ଏହି ଶାଖାମାନେ ଅନେକ ଉପଶାଖାରେ ବିକସିତ ହେଲେ; ବାସ୍କଳି ତିନିଟି ଅନ୍ୟ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ। ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ କାଳାୟନି, ଗାର୍ଗ୍ୟ ଓ କଥାଜବ; ଏହିପରି ଅନେକ ସଂହିତା ଏବଂ ତାଙ୍କର ରଚୟିତାମାନେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏବେ ପରାଶର କହିଲେ—ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ବୈଶମ୍ପାୟନ ବିଦ୍ୱାନ ଥିଲେ, ତିନି ଯଜୁର୍ବେଦର ସତେଇଟି ଶାଖା ରଚନା କରି ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁକ୍ରମେ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମରାତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ ଥିଲେ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଗୁରୁସେବାରେ ନିରତ ଥିଲେ; ଏହି ମହାର୍ଷି ମହାମେରୁର ଅସେମ୍ବଲିକୁ ଆସିବେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସାତ ରାତି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପ ହେବ; ଏହି ନିୟମ ପୂର୍ବରୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ ଏହି ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଥିଲେ; ତିନି ନିଜ ଭଉଣୀର ପୁଅକୁ ପା ଦେଇ ଆଘାତ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ଶିଷ୍ୟମାନେଠାରେ କହିଲେ—“ମୋ ପାଇଁ, ତମେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପ ନିବାରଣ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର; ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ କହିଲେ—“ମହାଶୟ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଏକା ଏହି ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବି।” ଗୁରୁ ଏହି କଥାରେ ଖୁବ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଯାହା ଶିଖାଇଛି, ତୁମେ ତାହା ତ୍ୟାଗ କର; ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରେ ଅସମ୍ମାନ କରିଛ, ଏହିପରି ଶିଷ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।” ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ ଉତ୍ତର ଦେଇଲେ—“ଭଟ୍ଟୟା, ଆପଣ ଯାହା ଚାହିଲେ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଆପଣ ମୋଠାରେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ଶିଖିଛନ୍ତି।” ଏହିପରି କହି, ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ ଯଜୁର୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅଲିପ୍ତ ଅସଳି ଆକାରରେ ବମି କରି ଦେଇ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ କିଛି ପକ୍ଷୀ—ଟିଟିରି—ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ତୈତିରୀୟ’ ଭାବରେ ଜଣାଯାଉଛି। ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପ ନିବାରଣ ନିୟମ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ‘ଚାରକ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ’ ହେଲେ। ଏହିପରି ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ ଅତିଶୁଦ୍ଧତାରେ ନିରତ ହୋଇ, ଯଜୁର୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କଲେ। ସେ ଏପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ—“ସବିତା, ରକ୍ଷକ, ମୋକ୍ଷଦାୟୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମର ସାର୍, ତିନି ବେଦର ଅବତାର; ଅଗ୍ନି, ସୋମ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର କାରଣ, ଭାସ୍କର, ସୂଷୁମ୍ନା ରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭା; କାଳ, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ ଜ୍ଞାନର ଅବତାର; ବିଷ୍ଣୁ ରୂପ, ଅକ୍ଷର ଅବତାର; ଦେବମାନେ ଦୀପ୍ତି ଦେଇ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ଅମୃତ ଦେଇ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ତୃଣ, ଜଳ, ତାପ, ବର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଅନ୍ଧାର ଅପସାରଣ କରନ୍ତି, ଜଗତକୁ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି; ଉତ୍କଳ ପବିତ୍ରତାର କାରଣ; ଯେଉଁବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ରେ ପବିତ୍ରତା ଅଛି; ସବିତା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭାସ୍କର, ବିବସ୍ବତ, ଆଦିତ୍ୟ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ରେ ଅମୃତ ରେ ରେ ଚାଳି ଯାଉଛି, ତିନି ଜଗତର ଚକ୍ଷୁ।” ଏପରି ସ୍ତୁତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଘୋଡା ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ—“ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ଚୟନ କର।” ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଞ୍ଚା ନଥିବା ଯଜୁର୍ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଦେବେ।” ତେବେ ଆଦିତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ—ଏହା ‘ଅୟାତୟାମ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡିକୁ ‘ବାଜିନ’ ରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ଏଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଘୋଡା ପରମ୍ପରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ବାଜିନମାନେ ପନ୍ଦରଟି ଶାଖା ରେ ବିକସିତ ହେଲେ; କାଣ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଖ୍ୟାତି ଲାଗିଛନ୍ତି। ଏବେ ପରାଶର କହିଲେ—ମୈତ୍ରେୟ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଜୈମିନି ସାମବେଦର ଶାଖାକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ବିଭକ୍ତ କଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁମନ୍ତୁ ଓ ଶିଷ୍ୟ ସୁକର୍ମା, ଦୁଇ ମହାର୍ଷି, ଏକ ଏକ ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ। ସୁକର୍ମା, ସୁମନ୍ତୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସଂହିତାକୁ ହଜାର ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ; ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ—ହିରଣ୍ୟନାଭ କୌଶଳ୍ୟ ଓ ପୌଷ୍ପିଞ୍ଜି—ଏହି ଶାଖା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ। ଉତ୍ତର ଦିଗର ସାମ ଗାୟକମାନେ ଏହି ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ ଠାରୁ ପନ୍ଦର ଶାଖାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହିପରି, ମୈତ୍ରେୟ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଶାଖାମାନେ ଏହି ଶିଷ୍ୟ-ଗୁରୁ ପରମ୍ପରାରେ ବିକସିତ ହୋଇ ଜଗତକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧତା ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି।