ପରମ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୀ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ସମୟରେ ପୂର୍ବବତ୍, ଅବିନାଶୀ, ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମନୁମାନେ, ଭୂମିର ଶାସକମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ—ଏମାନେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଅଂଶ ଭାବରେ ଏହି ଜଗତ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ, ଯାହାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷା, ସେ ଚାରି ଯୁଗର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କେମିତି ଚାଲିଥାଏ, ଶୁଣ। କୃତ ଯୁଗରେ, କପିଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅବତାର ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଭଗବାନ୍ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରନ୍ତି। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ, ସେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ଭାବରେ ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷା କରି, ଦୁଷ୍ଟମାନୋକୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ବ୍ୟାସ ରୂପେ ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତିଧର ଭାବେ, ଏକମାତ୍ର ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ଶତଶଃ ସଖା ତିଆରି କରନ୍ତି। ଏହି ଭାଗବଣ୍ଟି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦ ବିଭାଗ କରିଥିବାପରେ, କଳି ଯୁଗର ଶେଷରେ କଳ୍କି ରୂପେ ଅବତାର ନେଇ, ଅନ୍ୟାୟୀମାନେ ପାଇଁ ଧର୍ମମାର୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା ସଦା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି; କିଛି ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠାରୁ ଉପରେ ନୁହେଁ। ମହାର୍ଷି, ଏଠାରେ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର—ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ—ବିବରଣୀ ଦେଇଛି। ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ସେମାନଙ୍କ ଶାସକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଛି; ଆଉ କ’ଣ କହିବି? ଏହାପରେ ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—"ମୁଁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଛି ଯେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଭିତରେ, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ। ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବ୍ୟାସ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ବେଦକୁ ବିଭାଗ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପରରେ କିଏ ବ୍ୟାସ ହେଉଥିଲେ? ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏବଂ ବେଦର ସଖା ବିଭାଗ କିପରି ହେଲା, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।" ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ—"ମୈତ୍ରେୟ, ବେଦ ଏବଂ ସଖାମାନଙ୍କର ବିଭାଗ ଅସଂଖ୍ୟ; ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ୟାସ ରୂପେ ଏକ ବେଦକୁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭାଗ କରନ୍ତି, ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତେଜ, ଓଜ ହ୍ରାସ ପାଇଁ, ସେ ବେଦକୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିବା ଲାଗି ବିଭାଗ କରନ୍ତି। ଯେ ଦେହ ଧାରଣ କରି ବେଦକୁ ଭିନ୍ନ କରନ୍ତି, ସେହି ରୂପକୁ 'ବେଦବ୍ୟାସ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୈତ୍ରେୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବେଦବ୍ୟାସ କିଏ ଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ କିପରି ବେଦ ସଖା ବିଭାଗ କଲେ, ମୁଁ କହିବି। ଏହି ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ୨୮ ଥର ବେଦ ବିଭାଗ ହୋଇଛି। ଏହି ୨୮ ବେଦବ୍ୟାସମାନେ ହେଲେ— ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାପରରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବେଦକୁ ବିଭାଗ କଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟରେ ପ୍ରଜାପତି, ତୃତୀୟରେ ଉଶନାସ୍, ଚତୁର୍ଥରେ ବୃହସ୍ପତି, ପଞ୍ଚମରେ ସବିତା, ଷଷ୍ଠରେ ମୃତ୍ୟୁ, ସପ୍ତମରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଷ୍ଟମରେ ବଶିଷ୍ଠ, ନବମରେ ସାରସ୍ୱତ, ଦଶମରେ ତ୍ରିଧାମା। ଏକାଦଶରେ ତ୍ରିଶିଖ, ଦ୍ୱାଦଶରେ ଭରଦ୍ୱାଜ, ତ୍ରୟୋଦଶରେ ଆନ୍ତରିକ୍ଷ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶରେ ବର୍ଣ୍ଣୀ, ପଞ୍ଚଦଶରେ ତ୍ରୟାରୁଣ, ଷୋୢଶରେ ଧନଞ୍ଜୟ, ସପ୍ତଦଶରେ କ୍ରତୁଞ୍ଜୟ, ଅଷ୍ଟାଦଶରେ ଜୟ। ଏହାପରେ ଭରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଗୌତମ, ପରେ ହର୍ୟାତ୍ମା, ଏହାପରେ ଵାଜଶ୍ରବା, ସୋମଶୁଷ୍କାୟଣ, ତୃଣବିନ୍ଦୁ, ଋକ୍ଷ, ଭୂଦ୍ଭାର୍ଗବ, ଵାଲ୍ମୀକି, ମୋ ପିତା ଶକ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ପରାଶର। ମୋଠାରୁ ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ। ଏହି ୨୮ ବେଦବ୍ୟାସମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଗ କରିଥିଲେ। ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଦ୍ୱାପରରେ, ମୋ ପୁତ୍ର କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ପରେ, ଦ୍ରୌଣି ବ୍ୟାସ ହେବେ। ଏହି ବେଦ ଏକ ଅକ୍ଷର 'ଓଁ' ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନିତ୍ୟ ପ୍ରଣବ 'ଭୂଃ', 'ଭୁଵଃ', 'ସ୍ୱଃ' ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଋକ୍, ଯଜୁଷ୍, ସାମ, ଅଥର୍ବର ସାର, ତାହାକୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଯାହାକୁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପରମ ଓ ଗୁହ୍ୟତମ, ସେହି ସୁବ୍ରହ୍ମକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଅପାର, ଅନନ୍ତ, ଅବିନାଶୀ ନିବାସ ଯାହା ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ମୋହିତ କରେ, ଯାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ କ୍ରିୟା ମନୁଷ୍ୟର ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଧାର, ନିଗ୍ରହୀତ ମନ୍ଥିଲା ପାଇଁ ମାର୍ଗ; ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅମୃତ, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ମୂଳ। ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ଆତ୍ମାର ମୂଳ କୁହାଯାଏ, ଏହା ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ବସିଥାଏ; ଏହା ଅଖଣ୍ଡ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ ଓ ନାନା ରୂପର। ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ବାସୁଦେବଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ, ସେହି ପରମାତ୍ମାକୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ପ୍ରଭୁ, ତିନି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଖଣ୍ଡ; ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତାରେ ଅଖଣ୍ଡ ଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାମାନେ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁଷ୍ ର ସାର, ସମସ୍ତ କଥାର ମୂଳ; ସେ ଋକ୍, ଯଜୁଷ୍, ସାମ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା।