ଚକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ତିନି ପୁଅ—ଊରୁ, ପୁରୁ ଓ ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାମୁନି, ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯିଏ ମନୁ ଅଛନ୍ତି, ସେହେଁ ହେଉଛନ୍ତି ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ। ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ଏଠାରେ ତିରିଶିଜନ ଦେବତାଙ୍କ ଧର୍ମରାଜ ପୁରନ୍ଦର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ସପ୍ତ ଋଷି—ବଶିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ଜମଦଗ୍ନି, ଗୌତମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାନ ଋଷି ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ସମୟର ମହାନ ରାଜାମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନୃଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାଭାଗ ଓ ଇଷ୍ଟ। ଏହି ମନୁ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ନଉ ପୁଅ—କରୂଷ, ପୃଷଧ୍ର ଓ ସୁମହାନ୍—ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ପୁଅ। ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ଥିର ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତାଙ୍କ ଏକ ଅଂଶ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ଆକୂତି ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ତୁଷିତାଙ୍କୁ ମାଆ କରି ଆଜିତ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ। ତୃତୀୟ ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ପୁଣି ତୁଷିତ ଭାବେ ଆସିଲେ, ଚତୁର୍ଥ ସତ୍ୟା ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟମାନେ ସହିତ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତର ଆସିଲେ, ହରି ହର୍ୟାଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଓ ହରିମାନେ ସହିତ ଥିଲେ। ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦିବ୍ୟ ହରି ସମ୍ଭୂତିଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ ଓ ରୈବତ ଦେବମାନେ ସହିତ ଥିଲେ। ଚକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପରମେଶ୍ୱର ବୈକୁଣ୍ଠ, ବିକୁଣ୍ଠାଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ ଓ ବୈକୁଣ୍ଠ ଦେବମାନେ ସହିତ ଥିଲେ। ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିତି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ମାଆ ବାପା କରି ବାମନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବାମନ ତିନି ପଦେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି ପୁରନ୍ଦର—ଇନ୍ଦ୍ର—ଙ୍କୁ ବାଧା ହୀନ କରି ଦେଲେ। ଏହି ସାତଟି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ତାଙ୍କ ଏହି ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ପାଳନ ହେଉଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବ୍ୟାପିତ ଥିବାରୁ ସେ 'ବିଷ୍ଣୁ' ନାମରେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମନୁମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷି, ମନୁଙ୍କ ପୁଅ ଓ ତିରିଶିଜନ ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର—ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିର ଅଂଶ। ଏଠାରେ ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି ପଚାରିଲେ: "ହେ ପରାଶର, ଆପଣ ସାତଟି ମନ୍ବନ୍ତର କଥା କହିଛନ୍ତି, ଏବେ ଆଗାମୀ ମନ୍ବନ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।" ତେବେ ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: "ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ସଞ୍ଜ୍ଞା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ; ମନୁ, ଯମ ଓ ଯମୀ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ଝିଅ। ସଞ୍ଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜସ୍ବିତା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କର ଛାୟାକୁ ସ୍ଥାନ ଦେଇ, ନିଜେ ତପସ୍ୟାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଛାୟାକୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଭାବି, ତାଙ୍କ ସହିତ ତିନି ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ଶନି, ଅନ୍ୟ ଏକ ମନୁ ଓ ତାପତୀ। ଛାୟା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯମକୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଏହିଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯମ ବୁଝିଲେ ଏହି ମାଆ ଅସଳ ନୁହଁନ୍ତି। ତେବେ ବିବସ୍ବାନ୍ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲେ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ଅରଣ୍ୟରେ ଘୋଡ଼ି ରୂପେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜୁମ୍ଲା ଦେବତା, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଏବଂ ରେବନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଆଣିଲେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାଙ୍କର ତେଜ ଅଂଶ କମାଇଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଚକ ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କ ଅତିରିକ୍ତ ତେଜର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ କାଟିଦେଲେ, ତଥାପି ଅବଶିଷ୍ଟ ତେଜ କ୍ଷୟ ହେଲା ନାହିଁ। ଏହି ତେଜର ଅଂଶ ବୈଷ୍ଣବ ଶକ୍ତି ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା। ତାହାଠାରୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର, ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ, କୁବେରଙ୍କ ପଳଙ୍କି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବସ୍ତ୍ର ତିଆରି କଲେ। ଗୁହଙ୍କ ବାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ବି ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୃକ୍ତ ହେଲା। ଛାୟା ଓ ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ—ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁ—ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ଭାଇଠାରୁ ଅନ୍ୟ ବଂଶର ଥିବାରୁ ସେ 'ସାବର୍ଣ୍ଣି' ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏବେ ଏହି ଏଠାରୁ ଆଠମ ମନ୍ବନ୍ତର, ସାବର୍ଣ୍ଣିକ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ସେଠି ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ହେବେ ସୁତପା, ଅମିତାଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବଗୋଷ୍ଠୀରେ କ୍ରମେ ଦୁଇଟି କରି ଦଶଟି ଦେବତା ଥିବେ। ସେଠି ସପ୍ତ ଋଷି ହେବେ—ଦୀପ୍ତିମାନ, ଗାଳବ, ରାମ, କୃପ, ଦ୍ରୋଣ, ମୋର ପୁଅ ବ୍ୟାସ ଓ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ବଳି, ନିର୍ମଳ ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁଅ, ତଳ ଲୋକରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ର ହେବେ। ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁଙ୍କ ପୁଅ—ବିରଜାସ୍, ଉର୍ବରୀବାନ୍, ନିର୍ମୋକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହେବେ। ନବମ ମନୁ ହେବେ ଦକ୍ଷ ସାବର୍ଣ୍ଣି। ସେଠି ପାର, ମରୀଚିଗର୍ଭ ଓ ସୁଧର୍ମାଣଙ୍କ ଦେବଗୋଷ୍ଠୀ ତିନି ତିନି ଭାଗରେ ଥିବେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବଗୋଷ୍ଠୀରେ ବାରଟି ଦେବତା ଥିବେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ନିବାସ ଥିବ। ସେଠି ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିବେ। ଏହିପରି ମନ୍ବନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ମନୁ, ଋଷି, ରାଜା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ସବୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।