ତାମସ ମନୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ—ନର, ଖ୍ୟାତି, କେତୁରୂପ, ଜାନୁଜଂଘ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ପଞ୍ଚମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ମୈତ୍ରେୟ, ମନୁଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ରୈବତ ଓ ବିଭୁ ଥିଲେ ସେହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର। ସେହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବତାମାନେ ଥିଲେ—ଅମିତାଭା, ଭୂତରୟା, ବୈକୁଣ୍ଠ ଓ ସୁସମେଧା—ଏହି ଚାରିଟି ଦେବତା ଦଳ ମିଶି ମୋଟ ଚୌଦ୍ଦ ଟି ଦେବତା ଥିଲେ। ଏହି ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସପ୍ତ ଋଷି ହେଲେ—ହିରଣ୍ୟରୋମ, ବେଦାଶ୍ରୀ, ଉର୍ଧ୍ୱବାହୁ, ବେଦବାହୁ, ସୁଧାମା, ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଅଵ୍ୟୟ। ବଳବନ୍ଧୁ, ସଂଭାବ୍ୟ, ସତ୍ୟକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଅମାନେ ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ହେଲେ। ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ ଓ ରୈବତ—ଏହି ଚାରି ମନୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ବଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ରାଜର୍ଷି ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଅତି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ, ତାହାର ପରିଣାମରେ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ ହେଲେ। ଷଷ୍ଠ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମନୁ ଥିଲେ ଚାକ୍ଷୁଷ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ମନୋଜବ। ସେହି ସମୟର ଦେବତାମାନେ ଥିଲେ—ଆପ୍ୟା, ପ୍ରସୂତ, ଭବ୍ୟା, ପୃଥୁକା, ଲେଖା ଓ ଅନ୍ୟ ତିନି ଦେବତା, ମୋଟ ଆଠ ଦଳ ଦେବତା। ସପ୍ତ ଋଷି ହେଲେ—ସୁମେଧା, ବିରଜା, ହବିଷ୍ମାନ, ଉତ୍ତମ, ମଧୁ, ଅତିନାମା ଓ ସହିଷ୍ଣୁ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କର ପୁଅ ଉରୁ, ପୁରୁ ଓ ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ ପୃଥିବୀର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ହେଲେ। ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ମହାମୁନି, ବିଭାସ୍ୱତଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ମନୁ ଅଧିପତି ଅଟୁଟ ଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଭାବର ଧାରକ। ଏଠି ଦେବତାମାନେ ହେଲେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ପୁରନ୍ଦର, ତିରିଶି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଅଛନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷି ହେଲେ—ବଶିଷ୍ଠ, କାଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ଜମଦଗ୍ନି, ଗୌତମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଭୃଗୁ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ମନୁଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଲେ—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ, ନୃଗ, ଧୃଷ୍ଟ, ଶର୍ୟାତି, ନରିଷ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାଭାଗ ଓ ଇଷ୍ଟ। ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁଅମାନେ କରୂଷ, ପୃଷଧ୍ର ଓ ସୁମହାନ—ଏହି ନଉ ଜଣ ମନୁ ଵୈ୵ସ୍ୱତଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅ ଭାବେ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏପରି ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଶକ୍ତି ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି, ଓ ସେଇଁ ଦେବତ୍ୱ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ଶକ୍ତି ଯଜ୍ଞ ରୂପେ ଆକୂତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର ସ୍ୱାରୋଚିଷରେ ସେ ତୁଷିତାରୁ ଆଜିତ ଭାବେ ତୁଷିତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତୃତୀୟ ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେ ପୁଣି ତୁଷିତ ଭାବେ ଓ ଚତୁର୍ଥ ସତ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ସତ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ପଞ୍ଚମ ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ହରି, ହର୍ୟାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ହରି ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଦେବତା ରୂପେ ଆସିଥିଲେ। ରୈବତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସଂଭୂତିରୁ ଦିବ୍ୟ ହରି, ରୈବତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିକୁଣ୍ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈକୁଣ୍ଠ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଵୈ୵ସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ଭାବେ ଆଦିତି ଓ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବାମନ ତିନିଟି ପଦକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜିତି ପୁରନ୍ଦରଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକ ନିର୍ବିଘ୍ନ କରି ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ସପ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ରୂପ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ପାଳିତ ହେଲେ। ଏହି ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ବିଷ୍ଣୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ 'ବିଶ୍' ଧାତୁର ଅର୍ଥ 'ପ୍ରବେଶ କରିବା'। ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମନୁ, ସପ୍ତ ଋଷି, ମନୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ତିରିଶି ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକ—ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଶେଷ ଶକ୍ତିର ଅଂଶ ଅଟୁଟ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ମୈତ୍ରେୟ ଏଠି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମହାମୁନି, ଆପଣ ସପ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ବିବରଣୀ ଦେଲେ, ଆସନ୍ତା ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମତେ କୁହନ୍ତୁ।" ପରାଶର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କନ୍ୟା ସଂଜ୍ଞା, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଲେ ମନୁ, ଯମ ଓ ଯମୀ। ସଂଜ୍ଞା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଛାୟାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରି ନିଜେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବିଲେ ଏହିଁ ସଂଜ୍ଞା ଓ ଛାୟା ସହିତ ତିନି ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ଶନୈଶ୍ଚର, ଅନ୍ୟ ଏକ ମନୁ ଓ ତପତୀ। ଏକ ଦିନ ଛାୟା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ତାହାପରେ ଯମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିଲେ ଏହିଁ ମା' ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ମା' ନୁହଁନ୍ତି। ତାପରେ ବିବାସ୍ୱତ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ଘୋଡ଼ି ରୂପ ଧାରଣ କରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ଝୁଲିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଓ ରେବନ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭାକୁ କମେଇଲେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଏକ ଲାଥରେ ବସାଇ ତାଙ୍କର ଅତିରିକ୍ତ ତେଜର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ କାଟିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷ ତେଜ ଅକ୍ଷୟ ରହିଲା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ଶକ୍ତିର ଅଂଶ ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା, ସେଠାରୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା ତିଆରି କଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର, ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ, କୁବେରଙ୍କ ପାଳଙ୍କି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବାସ୍ତ୍ର। ଗୁହଙ୍କ ବଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେଲା। ଏପରି ଭାବରେ, ପ୍ରତିଟି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନେକ ରୂପ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ମନୁ, ଋଷି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ପାଳିତ ଓ ସଂରକ୍ଷିତ ହେଉଛନ୍ତି।