ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଦରିଦ୍ର ଦେହରେ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କୁଶ ଓ କାଠ ବୋହି, ଗଳା ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ଏକ ମହାନ ମନ୍ୟ, ଭିଡ଼ ରୁ ଦୂରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ । ସେ ଅମର୍ୟାଦିତ ନୁହଁନ୍ତି, ଏହି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଦାଘ ଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଭୁ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ ଏଠି ଏକାକି କାହିଁକି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛ?” ନିଦାଘ କହିଲେ, “ହେ ମହାନ, ଏଠି ଏକ ବଡ଼ ଭିଡ଼ ରହିଛି, ଏହି ଭିଡ଼କୁ ଏଡ଼ିବା ପାଇଁ ମୁଁ ସୁନ୍ଦର ନଗର ର ବାହାରେ ଏପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି ।” ତାହାପରେ ଋଭୁ ପଚାରିଲେ, “ଏଠି କିଏ ରାଜା ଏବଂ କିଏ ଅନ୍ୟ ଲୋକ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ମନେ କରେ, ମତେ କୁହ ।” ନିଦାଘ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଜିଏ ବଡ଼ ହାତୀ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ ଚୂଡ଼ା ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଉଠିଛି, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା; ଅନ୍ୟମାନେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ।” ତାହାପରେ ଋଭୁ କହିଲେ, “ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଦୁଇ, ରାଜା ଓ ହାତୀ, ଦୁହିଁଝଣି ସମାନ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କର ।” ନିଦାଘ ପୁଣି କହିଲେ, “ହେ ମହାନ, ତଳେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହାତୀ, ଉପରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଋଭୁ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଜାଣେ, ତେବେ ତୁମେ ଏପରି କାହିଁକି କହୁଛ? ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ ଅର୍ଥ ଅଛି?” ନିଦାଘ ତୁରନ୍ତ ହାତୀ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଋଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି । ଯେପରି ଏବେ ମୁଁ ଉପରେ ଓ ତୁମେ ତଳେ ଅଛ, ଏହି ଉଦାହରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବୁଝାଇଲି ।” ଏହା ପରେ ଋଭୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ରାଜା ପରି ଉପରେ ଅଛ, ମୁଁ ହାତୀ ପରି ତଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ତେବେ ଏଠି କିଏ ତୁମେ, କିଏ ମୁଁ?” ଏପରି କଥା ଶୁଣି ନିଦାଘ ତୁରନ୍ତ ଋଭୁଙ୍କ ଦୁଇଟି ପାଦ ଧରି କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋ ପୁଜ୍ୟ ଗୁରୁ ଋଭୁ ଓ ମୁଁ ନିଦାଘ ।” ଏହିପରି ଭାବେ ନିଦାଘଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମନ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ିଯାଏ, ଏହି ଦୃଢ଼ ଶିକ୍ଷା ଦେଖି ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ ଭାବେ ମନେ କରେ । ଏହିପରି ଭାବେ ମୁଁ ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ତୁମକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖାଇଛି, ଯେପରି ମୋତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶିଖାଯାଇଥିଲା । ଏପରି କହି ଋଭୁ ଗୁରୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ; ନିଦାଘ ଏହି ଶିକ୍ଷା ପାଇ ଚେତନାରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠା ଲାଗିଲେ । ସେ ବେଳେ ତାଙ୍କର ମନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଅଭେଦ ଭାବରେ ବୁଝିଲା; ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ପରମ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେପରି ନିଦାଘ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଲାଗିଲେ । ଏହିପରି ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ସମ ଭାବ ରଖ; ସମସ୍ତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ, ହେ ରାଜନ୍ । ଯେପରି ଏକ ଆକାଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ (ଧଳା, ନୀଳ ଇତ୍ୟାଦି) ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଭିନ୍ନତା ମାନେ ମାତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତି; ସେପରି ଏକ ଆତ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ଏକମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ; ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ । ମୁଁ ସେ, ତୁମେ ସେ, ଏହା ସମସ୍ତ ହେଉଛି ସେଇ; ଆତ୍ମା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭିନ୍ନତାର ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ । ଏମିତି କହି ପରାଶର ମହାର୍ଷି କହିଲେ, ଏହି ଶିକ୍ଷା ଶୁଣି ଉତ୍ତମ ରାଜା ଭିନ୍ନତା ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଦ୍ରଷ୍ଟି ଲାଗିଲେ; ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଓ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ସେଇ ଜନ୍ମରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ । ଯେ କେହି ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ଉତ୍ତମ ରାଜା ଭରତଙ୍କର କଥା କହିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ହେବେ, ଆତ୍ମାଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ । ଏଠାରେ ମୈତ୍ରେୟ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଗୁରୁଦେବ, ଆପଣ ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି; ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମର ଜନ୍ମ କଥା ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି । ଧ୍ରୁବ ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିଛି; ଏବେ ମୁଁ ବାକି ଥିବା ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ଉପାଖ୍ୟାନ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ । ମନ୍ବନ୍ତର ଶାସକ, ତାଙ୍କର ନାୟକ ଓ ସାଥୀମାନେ, ଏମିତି ସମସ୍ତ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ ।” ତେବେ ପରାଶର କହିଲେ, “ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର ବିତିଗଲା ଓ ଆସିବାକୁ ବାକି ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଠିକ୍ ଭାବେ ତୁମକୁ କହିବି । ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ, ଉତ୍ତମ, ତାମସ, ରୈବତ ଓ ଚାକ୍ଷୁଷ—ଏହି ଛଅ ମନୁ ପୂର୍ବରୁ ବିତିଗଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ବୈବସ୍ବତ ମନୁ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ । ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହା କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଦେବତା ଓ ସପ୍ତ ଋଷି ସହିତ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି । ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ଦେବତା, ଋଷି ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କ କଥା କହିବି । ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ପାରାବତ ଓ ତୁଷିତ ଦେବତା ଥିଲେ; ଭଳିଆ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିପଶ୍ଚିତ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ । ଉର୍ଜ, ଷ୍ଟମ୍ଭ, ପ୍ରାଣ, ବାତ, ଋଷଭ, ନିରୟ, ପରୀବାନ୍—ଏହି ସପ୍ତ ଋଷି ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଥିଲେ । ଚୈତ୍ର, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ୱାରୋଚିଷର ପୁଅ ଥିଲେ । ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତର କଥା; ଏବେ ତୃତୀୟ ଶୁଣ । ତୃତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉତ୍ତମ ନାମକ ମନୁ ଥିଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକ ସୁଶାନ୍ତି ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ—ସୁଧାମନ, ସତ୍ୟା, ଜପା, ପ୍ରତର୍ଦନ, ବଶବର୍ତ୍ତିନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଏହି ସପ୍ତ ମହାର୍ଷି, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ; ଅଜ, ପରଶୁଦୀପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ପୁଅ । ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସୁପାର ଓ ହରୟ ଦେବତା ଥିଲେ; ସତ୍ୟା ଓ ସୁଧିୟା—ଏହି ୨୭ ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିଲେ । ଶିବି ଏହି ବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, ଶତ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି ସମୟର ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ—ଜ୍ୟୋତିର୍ଧାମ, ପୁଥୁ, କାତ୍ୟ, ଚିତ୍ରାଗ୍ନି, ଧନକ, ପୀବର ।