ଏକ ସମୟର କଥା, ବୈଶ୍ୱଦେବ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ନିଦାଘ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରରେ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଋଭୁ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ନିଦାଘ ତାଙ୍କୁ ଆଦରସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ, ପାଦଧୋଇ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ। ପରେ, ଋଭୁଙ୍କ ପାଦ ଓ ହାତ ଧୁଇଁ, ତାଙ୍କୁ ସୁବିଧାଜନକ ଭାବେ ବସାଇ ଦେଇ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଦାଘ ଆଦରପୂର୍ବକ କହିଲେ, “ମହାଭାଗ, ଦୟାକରି ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।” ଏପରେ ଋଭୁ କହିଲେ, “ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଘରେ କଣ ଭୋଜନ ଉପଲବ୍ଧ? କାରଣ, ମୁଁ ସବୁ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟରେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ।” ତେବେ ନିଦାଘ କହିଲେ, “ମୋ ଘରେ ପକା ଚାଉଳ, ଯବ, ପିଠା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି; ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ସେଗୁଡିକ ଖାନ୍ତୁ।” ଏପରେ ଋଭୁ କହିଲେ, “ଏସବୁ ଚାଉଳରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ; ମୋତେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ—ଯେପରି ରବି, ଦୁଧରେ ରନ୍ଧା ଚାଉଳ, ଦହି ଓ ଚିନି ମିଶାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି।” ନିଦାଘ ତାଙ୍କ ଘରବଧୁକୁ ଡାକି କହିଲେ, “ଘରେ ଯେଉଁସବୁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟପଦାର୍ଥ ଅଛି, ସେସବୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅତିଥି ପାଇଁ ଭୋଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।” ନିଦାଘଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଘରବଧୁ ଆଦରସହିତ ଋଭୁ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ମହାମୁନି ଏହି ଭୋଜନ ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଜନ କରିଲେ, ତା’ପରେ ନିଦାଘ ନମ୍ରତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାଭାଗ, ଆପଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କଲେ କି? ଆପଣଙ୍କ ମନ ଖୁସି ହୋଇଛି କି? ଏହି ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କି?” ପୁନି ନିଦାଘ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାଭାଗ, ଆପଣଙ୍କ ନିବାସ କେଉଁଠି? ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି? ଆପଣ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି—ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ଏପରେ ଋଭୁ କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋକା ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଖାଇଲେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ମିଳେ; ମୋତେ ଭୋକ ଲାଗିନଥିଲା, ତେଣୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରିନି—ତେବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କାହିଁକି?” “ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେଲେ ଭୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଶରୀରର ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ଲୋକ ତୃଷ୍ଣା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଭୋକ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଶରୀରୀକ ଅବସ୍ଥା, ମୋତେ ଏହି ଗୁଡିକ ଲାଗୁନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋ ପାଖରେ କେବେ ଭୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ମୁଁ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ମନର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ମନସ୍ଥ ଗୁଣ; ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଲୋକ କୌଣସି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ନୁହେଁ।” “ଆପଣ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘କେଉଁଠି ନିବାସ, କେଉଁଠି ଯିବେ, କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି’—ଏହି ତିନି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଶୁଣନ୍ତୁ। ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଆକାଶ ପରି ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି; ତେବେ ‘କେଉଁଠୁ, କେଉଁଠି, କେଉଁଠିକୁ’ ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନର ଅର୍ଥ କ’ଣ?” “ମୁଁ ଯାଉଥିବା, ଆସୁଥିବା କିମ୍ବା କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ; ଆପଣ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ନିଜ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ନିଜ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆପଣ ‘ମୋର’ ଓ ‘ନ ମୋର’ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଏବେ ମୋ ଉତ୍ତର ଶୁଣନ୍ତୁ।” “ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ୱାଦ ଓ ନିର୍ସ୍ୱାଦତା କ’ଣ? ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, ସେଠାରେ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ନିର୍ସ୍ୱାଦ ହୋଇଯାଏ। ଏକ ସମୟରେ ନିର୍ସ୍ୱାଦ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟରୁ ଲୋକ ଅନାସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ, ଖାଦ୍ୟକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିବା କ’ଣ?” “ମାଟିରେ ତିଆରି ଘର, ମାଟି ଲଗାଇଲେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଏହି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଭୂତତ୍ତ୍ୱର ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ଯବ, ଗହୁଁ, ଡାଲ, ଘିଁ, ତେଲ, ଦୁଧ, ଦହି, ଗୁଡ଼, ଫଳ ଇତ୍ୟାଦି ସବୁ ଭୂତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟର ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ସ୍ୱାଦ ଭେଦକୁ ବୁଝ, ମନକୁ ସମତାରେ ରଖ; କାରଣ, ସମତା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।” ଏହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜନ୍ୟ, ନିଦାଘ ମହାନ ଋଭୁଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ଆପଣ କିଏ ଏବଂ କାହିଁକି ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ମୋ ମୂଢ଼ତା ଦୂର ହୋଇଛି।” ଏପରେ ଋଭୁ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମ ଗୁରୁ ଋଭୁ, ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଯିବି, କାରଣ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଏହା ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ, ଯେଉଁଠାରେ ବାସୁଦେବ ନାମରେ ପରିଚିତ।” ଏଭଳି କହି, ନିଦାଘ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ଓ ନମ୍ରତା ସହିତ ଋଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ଋଭୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ବିତିଗଲା। ତା’ପରେ ମୁନି ଋଭୁ ପୁଣିଥରେ ସେଇ ସହରକୁ ନିଦାଘଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ସମୟରେ ସେହି ସହର ଉପକାନ୍ତରେ ଋଭୁ ଦେଖିଲେ ନିଦାଘ ଏକ ବଡ଼ ଦଳ ସହିତ ରାଜଧାନୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ନିଦାଘ ଦୂରରୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଜନସମୂହକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଗଳା ଶୁଖିଯାଇଥିଲା, ଅରଣ୍ୟରୁ କୁଶ ଓ ଇଂଧନ ଆଣିଥିଲେ। ନିଦାଘଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଭୁ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, “ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ଏକାକି କାହିଁକି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛ?” ନିଦାଘ କହିଲେ, “ମହାଭାଗ, ଏଠି ବଡ଼ ଭିଡ଼ ଅଛି; ଏହାକୁ ଏଡ଼ାଇ ମୁଁ ସୁନ୍ଦର ସହର ବାହାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି।” ତା’ପରେ ଋଭୁ ପଚାରିଲେ, “ଏଠି କିଏ ରାଜା, ଏବଂ କିଏ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକ? ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ନିଦାଘ କହିଲେ, “ଯିଏ ବଡ଼ ହାତୀ ଉପରେ ବସିଛି, ଯାହାର ମୁଣ୍ଡ ଶିଖର ପରି ଉଁଚା, ସେ ରାଜା; ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ।” ତେବେ ଋଭୁ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଇଜଣ—ରାଜା ଓ ହାତୀ—ମୋତେ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆପଣ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରୁନାହାନ୍ତି।” ତେଣୁ ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କ’ଣ, ଏହି ଉତ୍ତର ଆମକୁ ଦିଅନ୍ତୁ—ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ କିଏ ଏଠି ହାତୀ ଏବଂ କିଏ ରାଜା। ନିଦାଘ କହିଲେ, “ଯିଏ ତଳେ ଅଛି, ସେ ହାତୀ; ଯିଏ ଉପରେ ଅଛି, ସେ ରାଜା।” ତେବେ ଋଭୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହା ଜାଣେ, ଯେପରି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଏଭଳି କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କ’ଣ ଅର୍ଥ ଅଛି?