ରାଜା ମନୋହର ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାମୁନି, ଆପଣ ଯେଉଁ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ମୋର ମନ ଅନ୍ୟଦିଗକୁ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି। ଆପଣ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରକୃତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ। ମୁଁ ଏ ପାଳକୀ ବୋଝି ନାହିଁ, ଏହି ପାଳକୀ ମୋ ଉପରେ ରହି ନାହିଁ; ଏହି ଦେହ ମୋତେ ଅଲଗା, ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପାଳକୀ ବୋଝାଯାଉଛି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେହି କାରଣ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା; ଏହି ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—ମୋ ସହିତ ଏହାର କଣ ସମ୍ପର୍କ, ଆପଣ କହିଛନ୍ତି। ଏହି ପରମ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମୋ କାନରେ ପଡ଼ିଲାପରେ, ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଚ୍ଚତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଖୋଜୁଛି। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କପିଳ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲି। ଏହିଠାରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରେ—ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍ କଣ? ଆପଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୋର ମନ ପୁନି ପରମ ସତ୍ୟ ଦିଗକୁ ଛୁଟିଯାଉଛି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି। ମହାମୁନି କପିଳ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ମୋହର କାରଣ ଭବତାରଣ ଭାବେ ଭୂମିରେ ଅବତରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରଭୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆମ ମଙ୍ଗଳର୍ଥେ ଏଠି ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହିପରି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ହେ ମୁନି, ଆପଣ ଜ୍ଞାନ ରାଶି ସମୁଦ୍ର, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦିଅନ୍ତୁ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଶ୍ରେୟସ୍ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ପରମ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ? ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟସ୍ ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରି ଲୋକ ଧନ, ସମ୍ପତ୍ତି, ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରେ—ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଶ୍ରେୟସ୍। ଯେ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଯଜ୍ଞ, ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ପ୍ରାପ୍ତି; ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍ ତାହାର ଫଳରେ ରହିଛି, ଯଦିଓ ଏହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଠି ସଦା ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯୋଗୀମାନେ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚତମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ହେଉଛି ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍, ଯାହା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍। ଏଠି ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ; ଏହି ବିଷୟରେ ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଧର୍ମ ପାଇଁ ଧନ ବିସର୍ଜନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ; ଏହା ଯଦି ବ୍ୟୟ ହୁଏ, ତେବେ କେବଳ କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ। ପୁତ୍ରକୁ ଯଦି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବିଲେ, ତେବେ ସେ ଅନ୍ୟର ହୁଏ; କାରଣ, ପିତା ପାଇଁ ପୁତ୍ର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପିତା—ଏହିପରି ହୁଏ। ଏଭଳି ଚରାଚର ଜଗତରେ କୌଣସି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; କାରଣ, ଯାହାକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ, ସେଉଁଟି ସବୁବେଳେ କାରଣର ଫଳ। ଯଦି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଲାଭକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏମିତି ହେଲେ ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ; ତଥାପି ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତାକୁ ଆପଣ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି; ଏଠି ମୋ କଥା ଶୁଣ। ମାଟିକୁ ଯଦି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ନେଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମାଟିର ଜିନିଷ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା ନଶ୍ୱର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ—ଯଥା, ସମିଦ୍ଧ, ଘୃତ, କୁଶା ଇତ୍ୟାଦି—ସେଉଁଟି ମଧ୍ୟ ନଶ୍ୱର। ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ଅବିନାଶୀକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଯାହା ନଶ୍ୱର, ତାହା ନଶ୍ୱର ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବାରୁ ଏହା କେବେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ। ଫଳଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆପଣ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ; କିନ୍ତୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କେବେ ଉପାୟ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମାର ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭେଦ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କେବେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ପରମାତ୍ମା ଓ ଜୀବାତ୍ମାଙ୍କର ଏକତ୍ୱକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ, ତାହା ଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଥିଲେ ମିଥ୍ୟା, କାରଣ ଏହା ସେଇ ଗୁଣରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ରାଜନ୍, ଏସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ। ଏକ ଆତ୍ମା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମ, ଶୁଦ୍ଧ, ଗୁଣହୀନ, ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ, ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧିର ଅଭାବରେ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅକ୍ଷୟ। ସେ ପରମ ଜ୍ଞାନମୟ, ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ଶ୍ରେଣୀରେ କୁହନ୍ତି; ସେ ବନ୍ଧନରେ ନୁହେଁ, କିଛି ସହିତ ଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ହେବେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଏକ ଚେତନା ହେଉଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ; ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ନୁହେଁ। ଯେପରି ବାଂଶୀର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱନିର ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ସର୍ବତ୍ର ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମାତ୍ମା। ଏକ ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ଭିନ୍ନତା କାର୍ମିକ ଚଦର ଓ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଦେବତା ଇତ୍ୟାଦିର ଭେଦ ଦୂର ହେଲେ, ସେ ଅନାବୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ଏପରି ଉପଦେଶ ହେବା ପରେ, ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ—ମୁନି ପୁନି ଚିନ୍ତା କରି, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଥିଲା। “ହେ ରାଜନ୍, ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ପୂର୍ବକାଳରେ ଯଦୁବଂଶୀ ମହାପୁରୁଷ ଋଭୁ କିପରି ମହାତ୍ମା ନିଡାଘଙ୍କୁ ଜାଗୃତ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପରମେଶ୍ୱର ଋଭୁ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ପୂର୍ବକାଳରେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିଡାଘ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ; ଋଭୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଡାଘ ତାହାର ସାର ଉପଲବ୍ଧି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଋଭୁ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଦେବିକା ନଦୀ ତଟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ମିତ ବିରନଗର ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ନଗର ଥିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ବନର ପାଶରେ ନିଡାଘ ରହୁଥିଲେ, ଯେଉଁମେ ଯୋଗଜ୍ଞାନର ଅନୁସାରୀ ଓ ଋଭୁଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ।