ଏହି ଉପଦେଶରେ, ମହାର୍ଷି ପରାଶର ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ—"ରାଜନ, ଏକ ଛତା କିମ୍ବା ଛତାର କାଠିଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କରି ଦେଖ, ଛତାଟି କେଉଁଠି ରହିଗଲା? ଏହି ତରହେ ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ, ଆମର ଦେହ ଓ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା କଲେ, ସେଠାରେ ଆମେ କିଏ? ପୃଥିବୀରେ ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଗାୟ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ—ଏହି ସମସ୍ତ ନାମ କେବଳ ଦେହକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପାଧି, ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ଏହି ନାମ ହୋଇଥାଏ। ମଣିଷ କେବଳ ଦେବତା, ପଶୁ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଭିଦ ନୁହେଁ; ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି କେବଳ କର୍ମର ଫଳ, ଏହି ଭିନ୍ନତା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। 'ରାଜା' ବୋଲି ଯାହାକୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯେଉଁଥିରେ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ପରିଷଦ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି କୌଣସି ସତ୍ୟତା ନାହିଁ—ଏହା କେବଳ ଚିନ୍ତାର ପ୍ରତିଫଳ। ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନାମ ନେଇ ନଥାଏ, କିମ୍ବା ଯାହା ପରିଣମାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ତୁମେ ଚିନ୍ତା କର; କିନ୍ତୁ ଏହାର ତୁମ ସହ କ'ଣ ସମ୍ପର୍କ? ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା, ପିତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କର ପତି, ପୁତ୍ରଙ୍କର ପିତା—ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କ'ଣ ବୋଲି ଡାକିବି? ତୁମେ ମୁଣ୍ଡି, ଗଳା, ଉଦର, ପାଦ ଆଦି କି? ନାହିଁ, ଏହି ସବୁ ତୁମର ଅଂଶ ମାତ୍ର, ତୁମେ ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କର—'ମୁଁ କିଏ?' ଏହି ସତ୍ୟ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, କେମିତି କହିପାରିବି ଯେ 'ମୁଁ ଏହି'? ପ୍ରଥମେ ଉଚ୍ଚାରଣର ଉପାୟ ନ ହେଲେ, କିପରି ଚିହ୍ନଟି ଦିଆଯିବ? ଏପରି ସତ୍ୟବାଣୀ ଶୁଣି ବଡ଼ ଭକ୍ତି ସହିତ ରାଜା ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣଙ୍କ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟ ଭରିତ ବାଣୀ ଶୁଣି, ମୋର ମନ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଭାଗୁଛି। ଆପଣ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ। ମୁଁ ଏହି ପାଳଙ୍କି ବୋହି ନାହିଁ, ପାଳଙ୍କି ମୋ ଉପରେ ନୁହେଁ, ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ମୋଠାରୁ ଅଲଗା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପାଳଙ୍କି ବୋହାଯାଏ। ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରୁ ହୁଏ, ଏହି ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମୋ ସହ ତାଙ୍କର କ'ଣ ସମ୍ପର୍କ? ଏହି ଉପନିଷଦ ଜ୍ଞାନ ମୋ କାନରେ ପଡ଼ିଲାପରେ, ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛି, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କପିଳ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲି, ଏବେ ଆପଣ କହନ୍ତୁ, ଏଠାରେ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଲ୍ୟାଣ କ'ଣ? ଆପଣଙ୍କର ଉପଦେଶ ଆଗରୁ ମୋ ମନ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତି ଦୌଡ଼ୁଛି। କପିଳ ମୁନି ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ, ସଂସାର ମୋହର କାରଣ ଭାବେ ଭୂମିକୁ ଅବତରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଭଗବାନ୍ ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ଆମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ମୁଁ ଯେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣେ ନମିଛି, ମୋତେ ପରମ କଲ୍ୟାଣ ଦିଅନ୍ତୁ, ଆପଣ ଜ୍ଞାନର ସାଗର।" ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—"ରାଜନ, ଆପଣ ପରମ କଲ୍ୟାଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ପରମ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ? ପରମ ସତ୍ୟ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ କଲ୍ୟାଣ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଧନ, ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ—ସେଇ ତାଙ୍କର କଲ୍ୟାଣ। ଯେ କ୍ରିୟା ଯଜ୍ଞ ଆଦି ରୂପେ ହୁଏ, ତାହାର ଫଳ ଲାଭ ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ କଲ୍ୟାଣ, ଯଦିଓ ଏହା ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ହୁଏ। ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ ଲୋକେ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାକୁ ଏବଂ ପରମାତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଏକତା ହେଉଛି ପରମ କଲ୍ୟାଣ, ଯାହା ପରମାତ୍ମାର କଲ୍ୟାଣ। ଏଠାରେ ଅନେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଏହି ସବୁ ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବେ ମୋଠାରୁ ଏହି ବିଷୟ ଶୁଣ। ଧନ ଧର୍ମ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହି ମଧ୍ୟ ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟୟ ହୁଏ। ପୁତ୍ର ଯଦି ପରମ ସତ୍ୟ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ସେ ଅନ୍ୟର ହୋଇଯିବ; କାରଣ ପିତା ପାଇଁ ପୁତ୍ର ପରମ, ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପିତା ପରମ। ଏପରି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଥିବା ଏହି ସଂସାରରେ କୌଣସି ପରମ ସତ୍ୟ ନାହିଁ; କାରଣ ଯାହାକୁ ପରମ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ତାହା ସବୁ ସମୟ କାରଣର ଫଳ ମାତ୍ର। ଯଦି ରାଜ୍ୟ ଆଦି ଲାଭକୁ ଏଠାରେ ପରମ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ସବୁ ଏକାଥିରେ ଥାଏ, ଏବଂ ଥାଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞକୁ ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଦ୍ୱାରା କୃତ ବୋଲି ଭାବୁଛ, ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ସତ୍ୟ କ'ଣ ତାହା ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। ମାଟି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ମାଟିର ନାମରେ ଚିହ୍ନଟି ହୁଏ, କାରଣ ତାହା ମାଟିର ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ ପରିଣାଶୀଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ—ଯଥା ଦର୍ଭି, ଘୃତ, କୁଶା—ସେଉଁଥିରେ ମଧ୍ୟ ପରିଣାଶ ନିଶ୍ଚିତ। ଜେଉଁଥିରେ କେବଳ ଅକ୍ଷୟ ଅଛି, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପରମ ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ଯାହା ନଶ୍ୱର, ତାହା କଦାପି ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେ କ୍ରିୟା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଉପାୟ ଭାବରେ ଫଳଦାୟି, ତୁମେ ତାକୁ ପରମ ସତ୍ୟ ଭାବୁଛ; କିନ୍ତୁ ପରମ ସତ୍ୟ କେବଳ ଉପାୟ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମାର ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ପରମ ସତ୍ୟର ଅନୁଷ୍ଠାନ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନତା ତିଆରି କରନ୍ତି, ସେଉଁମାନେ ପାଇଁ ପରମ ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରମାତ୍ମା ଓ ଜୀବାତ୍ମାର ଏକତାକୁ ପରମ ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଟୁଟ ତତ୍ତ୍ୱର ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏହା ଅସତ୍ୟ। ଏହିପରି, ରାଜନ, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବେ ମୋଠାରୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପରମ ସତ୍ୟ ଶୁଣ। ଏକ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମ, ପବିତ୍ର, ଗୁଣ ରହିତ, ପ୍ରକୃତିର ପାରେ, ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧି ରହିତ, ଅବିନାଶୀ। ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନର ମୟ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ପଦରେ କୁହନ୍ତି; ସେ କେବେ ଯୋଗରେ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା କିଛି ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ହେବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଚେତନା ରୂପେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ପରମ ସତ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।