ଏହି ଉପଦେଶ ଶୃଣ୍ୟାନ୍ତୁ, ମହାରାଜ! ଜିଏ କହେ—"ମୁଁ ଶବ୍ଦ"—ସେ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଭ୍ରମିତ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ-ଆତ୍ମାରେ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦରେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିବା ମଧ୍ୟ ଭ୍ରାନ୍ତିର ଚିହ୍ନ। ଜିହ୍ବା, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ଓ ତାଳୁ—ଏମାନେ ସବୁ କହନ୍ତି "ମୁଁ ଅଛି", କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଏମାନେ କେହି ମଧ୍ୟ "ମୁଁ" ନୁହଁନ୍ତି; ଏମାନେ କେବଳ ବାକ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନର ଉପକରଣ। ବାକ୍ୟ କେଉଁଠୁ କହେ "ମୁଁ ଅଛି"? ତଥାପି, ବାକ୍ୟ ଆତ୍ମା ନୁହଁଁ, ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେହ ତ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗ ମିଶି ଗଠିତ; ତେଣୁ କେଉଁଠି "ମୁଁ" ବୋଲି ଚିହ୍ନିବି? ଯଦି ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥାଏ, ତେବେ "ମୁଁ ଏହି, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ" ବୋଲି କହିପାରିବି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ, ତେବେ "ତୁମେ କିଏ?" "ମୁଁ କିଏ?"—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଅର୍ଥ ରହେନାହିଁ। ତୁମେ ରାଜା, ଏହା ପାଳଙ୍କି, ଏହି ଛାତିଆ, ଏହା ରାସ୍ତା; ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମର, ମହାରାଜ! କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହଁଁ। ପାଳଙ୍କି ଗଛର କାଠରୁ ତିଆରି; ଏହାକୁ କି ଗଛ କିମ୍ବା କାଠ କୁହିବି? କେହି କହେନାହାନ୍ତି—"ମହାରାଜ ଏକ ଗଛ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି" କିମ୍ବା "ତୁମେ କାଠ ଭିତରେ ଅଛ"। ପାଳଙ୍କି ତ କେବଳ କାଠର ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ତିଆରି; ଏହିପରି ଭାବି ଦେଖ, ମହାରାଜ! ଏହିପରି ଛତା ଓ ତାହାର କାଠର ଖୁଟି ଅଲଗା କଲେ ଛତା କେଉଁଠି ରହିଲା? ଏହି ତର୍କ ତୁମେ ଓ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁହୁଏ। ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ—ଏହି ସବୁ ଦେହକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନାମ, କାରଣ ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ। ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ଦେବତା, ମଣିଷ, ପଶୁ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଭିଦ ନୁହଁଁ; ଦେହ ରୂପର ଏହି ଭିନ୍ନତା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ। ଜଗତରେ ଯାହାକୁ "ରାଜା" କୁହାଯାଏ କିମ୍ବା ଯାହା ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ସମ୍ବନ୍ଧୀ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି—ଏହି ସବୁ ଅସତ୍ୟ; ମନର ଉତ୍ପାଦ। ଏହିପରି କିଛି ଅଛି, ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଅନ୍ୟ ନାମ ନେଇନଥାଏ, ଯାହା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନରେ ଆସିନଥାଏ—ସେଇ ଥିଲେ ଥିଉ, ମହାରାଜ! ତାହା ସହ ତୁମର କ'ଣ? ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା, ବାପାଙ୍କ ପୁଅ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଜନାନୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ପୁଅଙ୍କ ବାପା—ତୁମକୁ କ'ଣ କୁହିବି? ଏହି ମୁଣ୍ଡି କି ତୁମେ? କିମ୍ବା ଗଳା, ଉଦର, ପାଦ—ଏହି ସବୁ କି ତୁମେ? କିମ୍ବା ଏହି ସବୁ ତୁମର? ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଗଠାରୁ ଅଲଗା ଅଛ! ଏହା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କର—"ମୁଁ କିଏ?" ସତ୍ୟ ଜାଣିଲେ, କିପରି "ମୁଁ ଏହି" ବୋଲି କହିପାରିବି, ମହାରାଜ, ଯଦିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ଉପାୟ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ? ଏପରି ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି, ରାଜା ଭକ୍ତି ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣଙ୍କର ଉଚ୍ଚତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭରିଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୋର ମନ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ୁଛି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଇ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରକୃତି। ମୁଁ ପାଳଙ୍କି ବୋହି ନାହିଁ, ପାଳଙ୍କି ମୋ ଉପରେ ନାହିଁ; ମୋର ଦେହ ମୋଠାରୁ ଅଲଗା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପାଳଙ୍କି ବୋହାଯାଏ। ପ୍ରାଣୀମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଗୁଣ ଚଳିତ ହୁଏ; ଏହି ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମୋ ସହ ତାଙ୍କର କ'ଣ ସମ୍ପର୍କ? ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି, ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କପିଳ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲି; ଏଠାରେ କ'ଣ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍? କହନ୍ତୁ, ମୁନିବର!" "ଆପଣଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଆଉଥରେ ମୋ ମନକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦୌଡ଼ାଇଦେଲା। କପିଳ ମୁନି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ, ଯିଏ ମୋହ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହି ଭୂମିରେ ଅବତରଣ କରିଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚୟ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଆମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ। ତେଣୁ, ମୁଁ ନମିଛି, ମୋତେ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ ଜ୍ଞାନର ସାଗର।" ଏଉଁପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—"ମହାରାଜ, ଆପଣ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ? ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଧନ, ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟ ଆଶା କରେ; ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରେୟସ୍। କର୍ମର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଯଜ୍ଞ, ତାହାର ଫଳ ଲାଭ ଅଟୁଟ; ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍ ତାହାର ଫଳରେ, ଯଦିଓ ଏହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହଁ। ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ, ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମା ଓ ପରମ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ; ତାଙ୍କର ଏକତା ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍। ଏଠାରେ ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜିନିଷ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହଁଁ; ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଧର୍ମ ପାଇଁ ଧନ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହଁଁ; ଏହା ଭୋଗିଲେ, ତେଣୁ ତାହା କାମ ପୂରଣ ପାଇଁ। ପୁଅ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ହୋଇଯିବ; ବାପା ପୁଅ ପାଇଁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ପୁଅ ବାପା ପାଇଁ। ଏହିପରି ଚରାଚର ଜଗତରେ କେଉଁଠି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ? ଯାହାକୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ, ସେ ସବୁ କାରଣର ଫଳ। ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଲାଭକୁ ଯଦି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ, ତେବେ ସେଉଁଠି ଏହି ସବୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏହି ନୁହଁଁ ମଧ୍ୟ। ଆପଣ ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଋକ୍, ଯଜୁଷ୍, ସାମ ଦ୍ୱାରା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ—ସେଉଁଠି କ’ଣ ପରମ ସତ୍ୟ?