ଏହି ଉତ୍କଳ ଭୂମିର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଏକ ରାଜା ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଛି। ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏହି ରଥ ଏବଂ ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମସ୍ତେ ପଦାର୍ଥରୁ ଗଠିତ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆମେ କିମ୍ବା ତୁମେ ଯାହା ଭାବୁଛୁ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଅଧିକାର ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରଥ ବହିବାକୁ ଚାଲିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ଉତରି ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ। ରାଜା ଭାବଗ୍ରସ୍ତ ହେଇ କହିଲେ, “ଓ ଦ୍ୱିଜ! ଏହି ରଥକୁ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ଦୟା କର, ଏହି ରହସ୍ୟମୟ ଆକୃତିରେ ତୁମେ କିଏ?” ତାହାପରେ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, “ତୁମେ କିଏ, କାହିଁକି ଏଠାରେ ଆସିଛ? ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।” ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ରାଜା, ମୁଁ କିଏ ଏହା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ମାନେ ଦେହ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ହୁଏ। ଦେହ ଏବଂ ଦେହ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଧର୍ମ ଏବଂ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଦେହ ଆଦି ପାଇଥାଏ। ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଏବଂ ଅଧର୍ମ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଘଟନାର କାରଣ; ତେଣୁ କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କାହିଁକି?” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ଏବଂ ଅଧର୍ମ ସମସ୍ତ କାର୍ୟର କାରଣ; ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଦେହ ମିଳେ, ଏବଂ ପରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ। ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ - ‘ମୁଁ କିଏ?’ - ଏହି ଆତ୍ମା ସଂପର୍କରେ କହିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଏହି ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛା ମୋର ମଧ୍ୟ ଉପଜିଛି। ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି କିଏ ଅଛି, ତେବେ ‘ମୁଁ ସେଉଁ’ - ଏହା କହିବା ଅସମ୍ଭବ କାହିଁକି? ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ‘ମୁଁ ଅଛି’ ଏହି ଶବ୍ଦ ଅପରାଧ ନୁହେଁ।” “‘ମୁଁ ଶବ୍ଦ’ କହିବା ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ଅପରାଧ; ଆତ୍ମାର ଅନ୍ୟାତ୍ମାରେ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦ ଅପରାଧ, ଏହା ମୋହର ଚିହ୍ନ। ଜିହ୍ବା, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ଏବଂ ତାଳୁ ‘ମୁଁ ଅଛି’ କହେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଆସଲେ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ସମସ୍ତେ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣର କାରଣ। ଏହି ଶବ୍ଦ କିପରି ‘ମୁଁ ଅଛି’ କହେ? ଏହି ଶବ୍ଦ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏହିପରି କହିବା ଯଥାଯଥ ନୁହେଁ।” “ଦେହ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ପାଦ ଆଦି ଭିନ୍ନ ଅଂଶର ଏକ ସଂଗ୍ରହ; ତେଣୁ ଏହି ଅଂଶକୁ ‘ମୁଁ’ ଭାବିବା କିପରି ଯଥାଯଥ? ଯଦି ମୋଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜୀବ ଅଛି, ତେବେ ‘ମୁଁ ଏହି, ସେ ଅନ୍ୟ’ କହିବା ଯଥାଯଥ। ଯେତେବେଳେ ଏକା ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପି, ତେବେ ‘ତୁମେ କିଏ?’ ଏବଂ ‘ମୁଁ କିଏ?’ କଥା ଅର୍ଥହୀନ।” “ତୁମେ ରାଜା, ଏହି ରଥ, ଏହି ରଥବାହକ, ଏହି ରାସ୍ତା; ଏହି ଜଗତ ତୁମର, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଆସଲେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ରଥ ଗଛର କାଠରୁ ତିଆରି, ଏହାକୁ ଗଛ କିମ୍ବା କାଠ କୁହିବା ଯଥାଯଥ? କିଏ କହେ, ‘ମହାରାଜ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି’ କିମ୍ବା ‘ତୁମେ କାଠରେ ଅଛ’ ଯେତେବେଳେ ରଥରେ ବସିଛ? ରଥ କାଠର ଏକ ଯୋଗ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ନିରୀକ୍ଷଣ କର; ତେବେ ଏହି ରଥ ତୁମ ସହିତ ଅଛି। ଏହିପରି ଛତା ଓ ତାର ଅଂଶକୁ ଭିନ୍ନଭାବେ ଚିନ୍ତା କର; ଛତା କେଉଁଠି ଗଲା? ଏହି ତର୍କ ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ।” “ପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଗୋ ଜନ୍ମ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ - ଏହି ଏକ ଦେହ ରେ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କାରଣ ଅନୁସାରେ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଉଦ୍ଭିଦ ନୁହେଁ; ଦେହର ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ। ଜଗତରେ ଯାହାକୁ ‘ରାଜା’ କୁହାଯାଏ, କିମ୍ବା ରାଜା ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରିଷଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, ତାହା ଆସଲେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଚିନ୍ତାର ଫଳ।” “କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନାମ ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଉଁ ଅଛି; ତାହା ତୁମେ ଜାଣ, ତାହା ତୁମର କଣ? ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା, ପିତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ଜନାନୀଙ୍କର ପତି, ପୁତ୍ରଙ୍କର ପିତା; ମୁଁ ତୁମକୁ କ’ଣ କୁହିବି?” “ତୁମେ ମୁଣ୍ଡ? କିମ୍ବା ଗଳା, ପେଟ, ପାଦ ତୁମର? ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଶ ତୁମର, କିମ୍ବା ଏହି ସମସ୍ତ ତୁମେ? ତୁମେ ଏହି ଅଂଶରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅଛ; ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରବୀଣ ହେଉ: ‘ମୁଁ କିଏ?’ ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ମୁଁ କିପରି ‘ମୁଁ ଏହି’ କୁହିପାରିବି, ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ?” ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଏହି ଉତ୍ତମ ସତ୍ୟର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାଜା ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ବନ୍ଦନା କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ କହିଛ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମୋର ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହେଉଛି। ତୁମେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିବେକ ଦେଖାଇଛ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସଂପର୍କରେ, ଏହା ପ୍ରକୃତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ। ମୁଁ ରଥ ବହୁନି, ରଥ ମୋପରେ ଅଟୁଟ ନୁହେଁ; ଦେହ ମୋଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ରଥ ବହାଯାଏ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣର ପ୍ରେରଣାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ଗୁଣମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମୋଠାରେ ତାହାର କିଛି ନାହିଁ, ତୁମେ କହିଥିବାପରି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମୋର ଶ୍ରବଣରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଖୋଜୁଛି। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମହାମୁନି କପିଳଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲି; ଏହିଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ କ’ଣ, କହ। ଏହି ଶବ୍ଦ ମୋର ମନକୁ ପୂର୍ବରୁପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟରେ ଆକର୍ଷିତ କରିଛି। ମୁନି କପିଳ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଂଶ, ଜଗତର ମୋହର କାରଣ, ଭୂମିରେ ଅବତରିଛନ୍ତି। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆମର ଭଲ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏହିପରି କଥା ଶୁଣାଯାଏ। ତେଣୁ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ନମ୍ର ହୋଇଛି; ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅ, ମୁନି। ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ସମୁଦ୍ର, ତୁମର ତରଙ୍ଗ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନ।