ପାଳଙ୍କି ଭିତରେ ବସିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଗଞ୍ଜାରି କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ— “ରାଜନ୍, ଦେଖନ୍ତୁ, ଆମେ ଯେତେବେଳେ ପାଉଁ ଭୂମିରେ ରଖୁଛୁ, ଗୋଡ଼ ଓ ଗୋଡ଼ଠି ମାଟି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ; ଗୋଡ଼ଠି ଉପରେ ଉରୁ, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ପେଟ, ଏହାମାନେ ପାଇଁ ଆଧାର ଭାବେ ରହିଛି। ପେଟଠାରୁ ଉପରେ ଛାତି, ବୁଢ଼ି ଓ କନ୍ଧ ଅଛି; ଏହି କନ୍ଧ ଉପରେ ଏହି ପାଳଙ୍କି ରହିଛି, ଏବଂ ଏହିଠି ଏହାର ଓଜନ ବୋହାଯାଉଛି। ଏହି ଦେହ, ଯାହାକୁ ଆପଣ ପାଳଙ୍କି ଭିତରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ଯଦି ଏହାକୁ ‘ମୁଁ’ କିମ୍ବା ‘ତୁମେ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେବେ ସେଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅର୍ଥ ଅଛି। ରାଜନ୍, ଆପଣ, ମୁଁ, ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ସମସ୍ତେ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଗୁଣର ସ୍ରୋତରେ ପଡି ଯାଉଛନ୍ତି ଓ ଅନ୍ତେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚଳିଥାଏ; ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲାଗିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଅବିନାଶୀ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ; ଏହି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ଆପଣ କେମିତି କହିପାରିବେ—‘ଏହା ସ୍ଥୂଳ କିମ୍ବା କ୍ରୁଶ’? ପାଳଙ୍କି କିପରି କନ୍ଧ ଉପରେ ରହିଛି, ପାଉଁ, ଗୋଡ଼ଠି, ଉରୁ, ପେଟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗ ଉପରେ ଭାର ରହିଛି, ସେପରି ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାର ବୋହୁଛନ୍ତି। ରାଜନ୍, ଏହି ପାଳଙ୍କି କେବଳ ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଠାଉଛନ୍ତି; ଏହା କାଠ, ଗଛ, ଘର ବା ମାଟି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇପାରେ। ଯଦି ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ବୋହନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେହି କ୍ଲେଶ ଭୋଗିବାକୁ ପଡିବ; ଏହା କେମିତି ‘ମୋ’ ଦ୍ୱାରା ହେବ? ଏହି ପାଳଙ୍କି ପଦାର୍ଥରୁ ତିଆରି, ଏହି ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି; ‘ମୋ’ ବା ‘ତୁମ’ କହିବା କେବଳ ଅଭିମାନ ମାତ୍ର। ଏପରି କଥା କହି ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପାଳଙ୍କି ବୋହି ଚାଲିଲେ। ତାହାପରେ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ଉତରି, ସେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ପାଦ ଧରି କହିଲେ— “ହେ ଦ୍ୱିଜ! ପାଳଙ୍କି ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ। ଆପଣ କିଏ, ଏଠି କିଏ ଦେଖାଉଛନ୍ତି? ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପର ଅର୍ଥ କ’ଣ?” “ଆପଣ କିଏ, କାହିଁକି ଏଠି ଆସିଛନ୍ତି, ଏହା ସବୁ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ! ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତ।” ତେବେ ଜ୍ଞାନୀ କହିଲେ— “ରାଜନ୍, ମୁଁ କିଏ, ଏହା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚଳନ କେବଳ ଭୋଗ ପାଇଁ ହୁଏ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଦେହ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଭୋଗପାଇଁ ପାଉଛି। ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାରଣ; ତେଣୁ ଆପଣ କାରଣ କାହିଁକି ପଚାରୁଛନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ; ଏହି ଭୋଗ ପାଇଁ ଦେହ ମିଳିଥାଏ ଓ ପରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ। ଆପଣ ‘ମୁଁ କିଏ’ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଏହା ଆତ୍ମା ସମ୍ପର୍କରେ କୁହିବା ବା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଯଦି କିଏ ଅଛି, ତେବେ ‘ମୁଁ ସେଇ’ ବୋଲି କିପରି କହିବି ନୁହେଁ? ଆତ୍ମା ସମ୍ପର୍କରେ ‘ମୁଁ ଅଛି’ କୁହିବା ତ୍ରୁଟି ନୁହେଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ! କିନ୍ତୁ ‘ମୁଁ ଶବ୍ଦ’ କୁହିବା ଅନୁଚିତ, କାରଣ ଆତ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଧିର ଜ୍ଞାନ ମୂଢ଼ତାର ଚିହ୍ନ। ଜିଭ୍, ଦାନ୍ତ, ଓଠ, ତାଲୁ—ସମସ୍ତେ ‘ମୁଁ ଅଛି’ କୁହିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି କୌଣସି ଅଂଗ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏମାନେ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣର କାରଣ। କେଉଁ କାରଣରୁ ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ‘ମୁଁ’ କୁହିବ? ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଏହିପରି କୁହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦେହ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏହି କୌଣସି ଅଂଗକୁ ‘ମୁଁ’ କିପରି କୁହିପାରିବି? ଯଦି ମୋଠାରୁ ଅଲଗା କିଏ ଅଛି, ତେବେ ‘ମୁଁ ଏହି’ ଓ ‘ସେ ଅନ୍ୟ’ କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଯଦି ସେଇ ଏକ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଅଛି, ତେବେ ‘ତୁମେ କିଏ?’ ‘ମୁଁ କିଏ?’ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଆପଣ ରାଜା, ଏହା ପାଳଙ୍କି, ଏମାନେ ବୋହାରୁ, ଏହି ଆଗର ରାସ୍ତା; ଏହି ସଂସାର ଆପଣଙ୍କର, କିନ୍ତୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ପାଳଙ୍କି ଗଛର କାଠରୁ ତିଆରି, ଏହାକୁ ଗଛ କିମ୍ବା କାଠ କୁହିବାଠିକି? କେଉଁଠି କହିବେ—‘ବଡ଼ ରାଜା ଗଛ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି’ କିମ୍ବା ‘କାଠ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି’? ପାଳଙ୍କି ହେଉଛି କାଠର ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ଗଠନ; ଏହା ଏକ ନାମ ମାତ୍ର। ଏହିପରି ଛତା, ତାଳି ଓ ତାଳିର କାଠ ଅଲଗା କଲେ କେଉଁଠି ଛତା ରହିଲା? ଏହି ତର୍କ ଆପଣ ଓ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ। ମଣିଷ, ମହିଳା, ଗାଈରୁ ଜନ୍ମ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛ—ଏହା ସବୁ ଦେହ ଉପରେ ନାମ ମାତ୍ର, ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦିଆଯାଇଛି। କେହି ଦେବ, କେହି ମଣିଷ, ପଶୁ, ବୃକ୍ଷ ନୁହେଁ; ଏହି ଦେହ ଭେଦ କର୍ମ ଫଳ ମାତ୍ର। ‘ରାଜା’ ବୋଲି ଯେଉଁକି ବିଶ୍ୱରେ କୁହାଯାଏ, ବା ତାଙ୍କର ପରିବାର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, ସେ ସବୁ ଏକ ଭାବନା ମାତ୍ର, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯାହା ଅନେକ ସମୟ ପରେ ଅନ୍ୟ ନାମ ଧାରଣ କରେନି, ରୂପାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ସେଠି ଆପଣଙ୍କର କ’ଣ? ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଜନାନୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ପୁତ୍ରଙ୍କ ପିତା—ମୁଁ ଆପଣକୁ କ’ଣ କୁହିବି? ଆପଣ ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା, ପେଟ, ପାଉଁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗ? ନା ଏହି ସବୁ ଆପଣଙ୍କର? ଆପଣ ସମସ୍ତ ଅଂଗରୁ ଅଲଗା ଅଛନ୍ତି, ରାଜନ୍! ଏହି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି ଆହରଣ କରନ୍ତୁ—‘ମୁଁ କିଏ?’ ଏହି ଭାବେ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ହେଲେ, କେମିତି ‘ମୁଁ ଏହି’ କୁହିପାରିବି, ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଉଚ୍ଚାରଣ ଉପାୟ ନ ହୋଇଲେ? ଏପରି ଚିନ୍ତନ ଶୁଣି, ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଛନ୍ତି—ଏହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭରିଥିବା କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଶିର ନମାଇ, ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ କଥା କହିଲେ।