ଏହିପରି ଦିନେ, ସେ ମୃଗ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ସହିତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଦାଚାର ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ଥିଲା। ସେ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତାତ୍ପର୍ୟକୁ ବୁଝିପାରିଥିଲେ। ମୈତ୍ରେୟ! ସେ ପ୍ରକୃତି ଠାରୁ ଆତ୍ମାକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ—ଦେବତାମାନେ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—ନିଜ ପରି ଏକତା ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ। ଯଦିଓ ସେ ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ପାଇଥିଲେ, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରୁନଥିଲେ, କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରୁନଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ଅନେକଥର କଥା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତି କମ୍ ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ତାହା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭାଷାରେ ଅପରିଷ୍କୃତ ଭାବରେ ରହୁଥିଲା, ଶିକ୍ଷିତ ଲକ୍ଷଣ ନଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅଳ୍ପ ଖାଦ୍ୟରେ ଚାଲିଥିଲା, ପୋଷାକ ମେଳା ଥିଲା, ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଁହ ସଫା ନଥିଲା। ଏହି ଦ୍ୱିଜତିକୁ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୋଗୀ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେ ଯୋଗରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଯୋଗୀ, ଯଦିଓ ଲୋକେ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଧର୍ମମାର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋକେ ଯେପରି ଚାହାନ୍ତି, ତେପରି ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କର ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ମହାମନା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମୂର୍ଖ କିମ୍ବା ପାଗଳ ଭାବରେ ଦେଖାଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ଧାନ, ଦାଳ, ତିଳ, ଚାଉଳ, ମୂଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ କିମ୍ବା ମଣ୍ଡା ମିଳୁଥିଲା, ସେ ଅନେକ ଖାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମୟରେ ସଂଯମ ରଖୁଥିଲେ। ପରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଚଳିହେବା ପରେ, ଭାଇ, ଚାଚା, ଓ ଆପ୍ତସ୍ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜମି କାମ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗାଇ ଦେଲେ, ଏବଂ ମାନ୍ଦା ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଦୁର୍ବଳ ଓ ମୂର୍ଖ ପରି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ କାମ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପକୃତି ପାଇଁ କରୁଥିଲେ, ବିନିମୟରେ କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ନେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁଗତ ମହାମାତ୍ୟ ସେଉଁଠି ଅପରିଷ୍କୃତ ଓ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତାଙ୍କୁ କାଳୀ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ବଳି ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ରାତିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧିରେ ତାଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରାଗଲା, ଏବଂ ମହାକାଳୀ ଦେବୀ ଯୋଗେଶ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣି, ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ, ରାତିରେ ତାଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ନେଇ, ସ୍ଵ-ସଙ୍ଗିନୀମାନଙ୍କ ସହିତ, ମହାମାତ୍ୟଙ୍କ ଗଳା କୁ ଚେଦ୍ଦ କରି ରକ୍ତପାନ କଲେ। ଏହା ପରେ, ସୌଭୀର ରାଜା ଏକ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦାସମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହି ଲୋକଟିଆ କୌଳିକାରେ ଯୋଗ୍ୟ।’ ତାଙ୍କର ଅପରିଷ୍କୃତ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ଦାସପତି ତାଙ୍କୁ ଦାସ୍ୟ କାମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବିଲେ। ରାଜା ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ କପିଲ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବାକୁ ପାଲକୀ ଚଢ଼ି ଚାଲିଲେ। ସେ ମହାନ ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ କପିଲ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଚାହିଲେ—‘ଏହି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରରେ ମାନବ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶ୍ରେୟ କ’ଣ?’ ଦାସପତିଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଅନ୍ୟ ଦାସମାନେ ସହିତ ରାଜାଙ୍କ ପାଲକୀ ବୋହିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ପାତ୍ର ଓ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଥିଲେ, ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଦାସ୍ୟ କାମ ନେଇ ପାଲକୀ ବୋହିଲେ। ସେ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପରି ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମୟ ସମୟରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଚେତନାଶୀଳ ଥିଲେ ଏବଂ ତ୍ୱରିତ ଗତି କରୁଥିଲେ। ରାଜା, ପାଲକୀ ଅସମତଳ ଚାଲୁଥିବା ଦେଖି କହିଲେ, ‘ଏହା କ’ଣ? ପାଲକୀ ସମ ଭାବେ ବୋହ, ଦାସମାନେ!’ ପୁଣି ଏହିପରି ଅନ୍ୟମାନେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲି, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିବାରୁ ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ, ‘ଏହା କ’ଣ? ଠିକ୍ ଭାବେ କେନ୍ତା ନେଉନାହିଁ?’ ରାଜାଙ୍କ ପୁନଃପୁନ କଥାରେ, ଦାସମାନେ କହିଲେ, ‘ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଧୀରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି।’ ‘ମୋ ପାଲକୀ କିଛି ଦୂର ନେଇଯିବାରେ ତୁମେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ କି? ନା ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଯାଉଛ, ତେବେ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରୁନାହିଁ କି?’ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ, ମୁଁ ତୁମର ପାଲକୀ ବୋହୁଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୋତେ କୌଣସି ଅସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ରାଜନ୍।’ ତେବେ ରାଜା କହିଲେ, ‘ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଯାଉଛ, ଏବଂ ପାଲକୀ ଏବେ ତୁମ ଉପରେ ଅଛି। ଜୀବମାନେ ଭାର ବୋହିଲେ କ୍ଲାନ୍ତି ଆସେ।’ ତା’ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, ‘ରାଜନ୍, ଯାହା ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖୁଛ, ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ—ଏହା ବସ୍ତୁତଃ ଗୋରୁ ଆଦିର ଗୁଣ, ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ।’ ‘ଯଦି ଏହି ପାଲକୀ ତୁମର ଏବଂ ତୁମ ଉପରେ ରଖାଯାଇଛି ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭ୍ରାନ୍ତି; ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଚରଣ ଭୂମିରେ ରଖିଲେ, ପିଣ୍ଡି ଓ ଚରଣ ଭୂମି ସହ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ; ତା’ଉପରେ ଉରୁ, ତା’ଉପରେ ଉଦର, ଯାହା ଏହାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ।’ ‘ଉର, ବାହୁ, ଓ କନ୍ଧ ଉଦର ଉପରେ ଅଛି; ଏହି ପାଲକୀ କନ୍ଧ ଉପରେ ଅଛି, ଏହିଭଳି ଏଠି ଭାର ପଡ଼ିଛି। ଏହି ଦେହ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ପାଲକୀରେ ଥିବା ବୋଲି ଦେଖୁଛ, ଯଦି ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ତୁମେ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ’ କୁହାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ୟଥା (ସତ୍ୟ ନୁହେଁ)।’ ‘ତୁମେ, ମୁଁ, ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ରାଜନ୍, ସମସ୍ତେ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଧାରିତ; ଏହି ଗୁଣମୟ ସଂସାର ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଗୁଣ ତରଙ୍ଗରେ ବହିଯାଉଛନ୍ତି।’ ‘ସତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଗୁଣମାନେ କର୍ମାନୁସାରେ ଚଳିଥାନ୍ତି; ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି କର୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲାଗିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିନାଶୀ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ; ଏହି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ହ୍ରାସ ନାହିଁ।’ ‘ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧି ନାହିଁ, ହ୍ରାସ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ରାଜନ୍, ତେବେ କିଏ କ’ଣ ଯୁକ୍ତିରେ କହିପାରିବ, “ଏହିଏ ମୋଟା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ଳା”?