ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ଭରତ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ବିହାର କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ମୃଗୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଉଚ୍ଛଳିଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଭୟରେ, ମୃଗୀ ଗର୍ଭପାତ କରି ଦେଲା, ଏବଂ ତାହାର ଛୁଆଁ ତୀବ୍ର ପ୍ରବାହରେ ଭସିଯାଉଥିଲା। ରାଜା ତୁରନ୍ତ ତାହାକୁ ଧରି ନେଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ମୃଗୀ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା। ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଭରତ ଦୟାନୁଭୂତିରେ ମୃଗ ଛୁଆଁକୁ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ସେ ମୃଗ ଛୁଆଁକୁ ଦୟା ଓ ସ୍ନେହରେ ଲାଳନା-ପାଳନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମୃଗ ଛୁଆଁ ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରୁଥିଲା, କେବେ ଦୂରକୁ ଯିବା, କେବେ ଏଠିକୁ ଫେରି ଆସୁଥିଲା, କାରଣ ଜଙ୍ଗଲର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ତାହାକୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲେ। ପ୍ରତି ସକାଳେ ମୃଗ ଦୂରକୁ ଯିଏ, ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଆଶ୍ରମକୁ ଘୋଡ଼ା ପରି ଫେରି ଆସେ, ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରତି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। କ୍ରମେ ରାଜାଙ୍କ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହି ମୃଗ ଛୁଆଁରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲା, ତାହା ଦୂରକୁ ଯାଉଥିଲା କିମ୍ବା ନିକଟରେ ଥିଲା, ତାଙ୍କ ମନ କେବଳ ଏହି ମୃଗ ଉପରେ ରହିଥିଲା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦିଗକୁ ମନ ଯାଉନଥିଲା। ସେ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅ, ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ସବୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ମୃଗ ଛୁଆଁ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଢ଼ ସ୍ନେହ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—"ମୋର ମୃଗ ଛୁଆଁକୁ କୁକୁର ବା ଅନ୍ୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଖାଇ ଦେଲେ କି? ବାଘ ବା ସିଂହ ଆକ୍ରମଣ କଲେ କି? ବହୁ ସମୟ ହେଲା ଫେରି ଆସିନାହିଁ।" ସେ ଭାବୁଥିଲେ—"ଏହି ପୃଥିବୀ ତାହାର ଖୁରର ଚିହ୍ନରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏହା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ମୋର ପ୍ରିୟ ମୃଗ କେଉଁଠି?" ସେ ଆଶା କରୁଥିଲେ—"ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ନିରାପଦ ଫେରି ଆସିବ, ତାହାର ଶିଙ୍ଗ ଟିପ୍ ପ୍ରଭୃତିରେ ଗଳା ଚିରୁଇ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଯିବ।" ଏହିପରି ଭାବନା ତାଙ୍କ ମନରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲା—"ଏହି ଘାସ ତଳ ତାହାର ଦାନ୍ତରେ କାଟାଯାଇ ଦେଖିଲେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିବା ଗାୟକମାନଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଏ।" ଏଭଳି ମୃଗ ଛୁଆଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ରହିଲେ, ଭରତଙ୍କ ମନ ତାହାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଥିଲା; ମୃଗ ନିକଟରେ ଥିଲେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଆଭା ଦେଉଥିଲା। ଏହି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ବିଘ୍ନିତ ହେଉଥିଲା, ଯଦିଓ ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଏହି ସଂସାରିକ ସମୃଦ୍ଧି ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଢ଼ ରାଜାଙ୍କ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଏବେ ଏକ ମୃଗ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୂର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସମୟ କ୍ରମେ ଗଲା, ଏବଂ ମୃଗ ଛୁଆଁ ଭରତଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ଦେଖି ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ, ଭରତଙ୍କ ମନ କେବଳ ମୃଗ ଉପରେ ଅଭିମୁଖୀ ଥିଲା, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା ନଥିଲା। ଏହି ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁ ବେଳେ ମନ ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ଏହି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଭରତ ମୃଗ ଶରୀରରେ ପୁନଃଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ରହିଗଲା। ଏହି ମୃଗ ରୂପରେ, ସେ ଜମ୍ବୁ ମାର୍ଗର ବୃହତ୍ ଜଙ୍ଗଲରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାଆକୁ ଛାଡ଼ି ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଶୁଷ୍କ ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଖାଇ ନିଜ ମୃଗ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଫଳର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ। ଏଠାରେ ମୃଗ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଦାଚାର ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ସେ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ବୁଝି ପାରିଥିଲେ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିରୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦେବତାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିଜ ପରି ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ, ଏକ ଏକତା ଓ ମହତ୍ ମନ ନେଇ। ଯଦିଓ ସେ ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ପାଇଥିଲେ, ଗୁରୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ୁନଥିଲେ, କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରୁନଥିଲେ। ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଥର ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କମ୍ କଥା କହୁଥିଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅସଂସ୍କୃତ ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭାଷାରେ ଥିଲା, ଶିକ୍ଷାର ଗୁଣ ନଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦେହ କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ମଳିନ, ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଁହ ଅପରିଷ୍କୃତ ଥିଲା, ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଯୋଗୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳିଲେ ତାଙ୍କର ଯୋଗଶକ୍ତି ଅପକ୍ଷୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଲୋକମାନେ ଉପେକ୍ଷା କଲେ, ସେ ଯୋଗରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଯୋଗୀ କେବେ ଧର୍ମ ମାର୍ଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଲୋକେ ଉପେକ୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କ ଉପଦେଶ ମନେ ପକାଇ, ସେ ମହାମତି ଜନସମ୍ମୁଖରେ ମୂଢ଼ ବା ପାଗଳ ଭାବରେ ଆତ୍ମପ୍ରକାଶ କଲେ। ଧାନ୍ୟ, ଦାଲ, ତିଳ, ଚାଉଳ, କନ୍ଦମୂଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଫଳ ବା ମାଞ୍ଜି ମିଳିଲେ, ସେ ସମୟ ନିୟମ ରଖି ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଧିକ ଖାଇଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ, ଭାଇ, ବାନ୍ଧବ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କାମରେ ଲାଗାଇ ଦେଲେ, ଏବଂ ମୋଟା-ମଟିଆ କ୍ଷୁଦ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଜୀବିକା ଦେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଲା, ଚେତନାହୀନ ପରି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ କାମ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ କରୁଥିଲେ, ମାତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ପରିତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରାଜଚମ୍ପକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅସଂସ୍କୃତ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ କାଳୀଦେବୀଙ୍କ ବଳି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ରାତିରେ ବୈଶସ ବଳି ବିଧିରେ ତାଙ୍କୁ ସଜାଇଲେ, ମହାକାଳୀ ଦେବୀ ଯୋଗେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣି ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ବସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ନେଇ, ତାଙ୍କ ଗଣ ସହିତ ଚମ୍ପକର ଗଳା କାଟି ତାହାର ରକ୍ତ ପାନ କଲେ। ଏହା ପରେ, ସୌବୀର ରାଜା ଚାଲିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ଭୃତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭାବିଲେ—"ଏହି ଲୋକ ଦାସ୍ୟ କାମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।