ପରାଶର ଋଷି ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁ ସମୟରେ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଛଡ଼ା କିଛି ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ କାରଣ ଜୀବମାନଙ୍କର କ୍ରିୟା ଓ ଚିନ୍ତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ। ଏହି ଅନେକତା ମାନ୍ୟ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ସବୁ ଚେତନା ରୂପ ଏକାଟି ଅଟୁଟ ସତ୍ୟ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ମୋହ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଏକ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପରମ; ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ବାସୁଦେବ, ପରମେଶ୍ୱର, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହିପରି ସତ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଲି, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅସତ୍ୟ। ଆମେ ଦୈନିକ ଜୀବନରେ ଯାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଛୁ, ତାହା କିପରି ସଂସାର ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଛି, ମୁଁ ତାହା ମଧ୍ୟ କହିଛି। ଯଜ୍ଞ, ପଶୁ, ଅଗ୍ନି, ହୋମ, ଋତ୍ବିକ୍, ସୋମ, ଦେବତା, ସ୍ୱର୍ଗ, ଓ ଇଚ୍ଛା—ଏହି ସବୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯାହା କର୍ମର ଫଳ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗ ତାହାର ଫଳ। ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା ଏହି ସଂସାର ବିଷୟରେ କହିଛି, ସେଉଁଠି ସବୁ କର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ପରେ ମଣିଷ କୁଅଚଳ, ଅବିଚଳ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ତାପରେ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ପୃଥିବୀ, ସାଗର, ନଦୀ, ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ବିନ୍ୟାସ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦେଲେ। ଏହି ତିନି ଲୋକ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ପରମ ସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଇଲେ। ଏବେ, ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ କଥା ଭଗବାନ କହିଥିଲେ, ରାଜା ଭରତଙ୍କ ବିଷୟରେ, ସେଇ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଦୟାକରି ମୋତେ ସେଇ ଗଳ୍ପ କହନ୍ତୁ। ସେଇ ରାଜା ଭରତ ଏକଥି ସମୟରେ ଶାଳଗ୍ରାମରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ସଦା ଯୋଗରେ ଲୀନ ଓ ଚିତ୍ତ ବାସୁଦେବରେ ନିରନ୍ତର ଲଗାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ତାହାର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ କିପରି ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ ନାହିଁ ଓ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ପରେ, ତାଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହିସାବରେ ସେ କ’ଣ କରିଥିଲେ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ପରାଶର କହିଲେ, “ଶାଳଗ୍ରାମରେ ସେଇ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ରାଜା, ଯାହାଙ୍କ ମନ ପ୍ରଭୁ ଉପରେ ନିବେଶିତ ଥିଲା, ବହୁଦିନ ରହିଲେ। ଅହିଂସା ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ମୁଖରେ ସେଉଁଠି କେବଳ ଯଜ୍ଞେଶ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଗୋବିନ୍ଦ, ମାଧବ, ଅନନ୍ତ, କେଶବ, କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ, ହୃଷୀକେଶ—ଏହି ନାମ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ଅନ୍ୟ କିଛି କହୁନଥିଲେ। ସେ ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି କହୁନଥିଲେ, ଚିନ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମ ଛଡ଼ା କିଛି ନଥିଲା। ସେ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ କଣ୍ଡ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଦୁର୍ବା ଦେଇ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗ ଲୀନ ଓ ଅସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନଥିଲେ। ଏକଦିନ ସ୍ନାନାଦିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ସେ ପ୍ରବଳ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସ୍ନାନ ପରେ ଯଥାକ୍ରମ ଆଚରଣ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଏକ ଗର୍ଭବତୀ ମୃଗୀ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକା ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀକୂଳକୁ ପାନୀୟ ଜଳ ପିବାକୁ ଆସିଲା। ସେଉଁଠି ହଠାତ୍ ଏକ ସିଂହର ଭୟାନକ ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଗଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ମୃଗୀ ଭୟରେ ଅତି ଉଚ୍ଛ୍ୱାସରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଛାଲ୍ ମାରିଲା, ତାହାର ଗର୍ଭରୁ ଛୋଟ ମୃଗଶାଉଳ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲା। ରାଜା ତୁରନ୍ତ ତାହାକୁ ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ଜଳର ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ଭସୁଥିଲା। ସେଇ ଗର୍ଭପାତ ଓ ଦୀଘ୍ର ଛାଲ୍ ଦ୍ୱାରା ମୃଗୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା। ରାଜା ମୃଗୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ମୃଗଶାଉଳକୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ଦିନେ ଦିନେ ରାଜା ତାହାକୁ ଦୟା ଓ ମମତାରେ ପାଳନ କରିବା ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ଶାଉଳ ବଡ଼ ହେଉଥିଲା। ସେ ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ଘାସ ଆଣି, ମୃଗଶାଉଳ ଦୂରକୁ ଯିବା ପରେ ଭୟରେ ପୁଣି ଫେରିଆସୁଥିଲା। ସକାଳେ ଦୂରକୁ ଯାଏ, ସଞ୍ଜେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରେ, ଘୋଡ଼ା ପରି ଆଶ୍ରମରେ ଆସକ୍ତି ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। ରାଜାଙ୍କ ମନ ସଦା ଏହି ମୃଗଶାଉଳରେ ଲଗି ରହିଲା, ଏହି ଦୂରେ ବା ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରୁନଥିଲେ। ସେ ରାଜ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ବନ୍ଧୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ମୃଗଶାଉଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମମତା ଦେଖାଇଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—‘ଏହା କି ନରସିଂହ, ବାଘ, କିମ୍ବା ସିଂହର ଶିକାର ହେଲା କି? ଦେଖାଯାଏ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।’ ‘ପୃଥିବୀରେ ଏହାର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ମୋର ଶାଉଳ କେଉଁଠି?’ ‘ଏହା ଜଙ୍ଗଲରୁ ସୁସ୍ଥ ଫେରି ଆସିବ, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଭାବରେ ଶିଙ୍ଗର ଟିପ୍ପାରେ ଗଳା ଚୁଲିବ।’ ‘ଏହି ଘାସର ଚୁଁଡ଼ି ଏହାର ଦାନ୍ତରେ କଟା ହୋଇ ମଣିମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ।’ ଏଭଳି ମୃଗଶାଉଳ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ରହିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ତାହାରେ ଲଗି ରହିଥାଏ, ନିକଟରେ ଆସିଲେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏହି ଆସକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ବିଘ୍ନିତ ହେଲା, ଯଦିଓ ସେ ରାଜ୍ୟ, ଭୋଗ, ଶ୍ରୀ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଧନ ଏବେ ମୃଗ ପରି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଦୂର ହୋଇଗଲା। ସମୟ ବିତିଗଲା, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ମୃଗଶାଉଳ ପୁଅ ପରି ଦେଖୁଥିଲା, ଓ ସେ ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା। ଏମିତି, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ମୃଗଶାଉଳରେ ଲଗି ରହିଥିଲା, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଭାବନା ସହିତ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ତାପରେ ସେ ଜମ୍ବୁ ମାର୍ଗ ମହାବନରେ ମୃଗ ହିସାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ରହିଗଲା। ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ସେ ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହେଲେ, ଏବଂ ମାଆକୁ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ଗଲେ। ସେଠି ଉଷ୍ଣ ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଖାଇ ନିଜ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ।