ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣର ପବିତ୍ର କଥାରେ ବର୍ଷକୁ ଶିଶୁମାର ରୂପର ଲିଙ୍ଗ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ମିତ୍ରଦେବ ତାଙ୍କର ପୃଷ୍ଠ ଅଂଶରେ ବିରାଜିତି। ଶିଶୁମାରର ପୁଛ ଅଂଶରେ ଅଗ୍ନି ଓ ମହେନ୍ଦ୍ର, ତାପରେ କଶ୍ୟପ ଓ ତାପରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଶିଶୁମାରର ଚାରିଟି ତାରା କେବେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବରେ ପୃଥିବୀ, ତାରାମଣ୍ଡଳ, ଦ୍ୱୀପ, ସାଗର ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ନଦୀ ଓ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରୂପ ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏଵେ, ଏହାର ସାରାଂଶ ଆଉଥରେ ଶୁଣ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିନ୍ୟାସ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ କୋସ୍ମିକ ରୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ଏହି ପୃଥିବୀ, ପଦ୍ମ ଆକାର ରୂପେ, ପର୍ବତ, ସାଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସହିତ। ତାରାମଣ୍ଡଳ, ଲୋକମାନେ, ବନ, ପର୍ବତ, ଦିଗ, ନଦୀ, ସାଗର—ଯାହା କିଛି ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସେସବୁ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୂପ, ସେଉଁଠି କୌଣସି ଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ପର୍ବତ, ସାଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତାଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନର ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅଂଶ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଦୋଷରହିତ ଓ ସ୍ୱରୂପ ଅନୁସାରେ ଥାଏ, ସେବେ ଛାୟାମୟ ବିଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ। କେଉଁସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି କି ଯାହାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଯାହା ସଦା ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ? ଯଦି କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତେବେ ସେଥିରେ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କେମିତି ଅଟୁଟ ରହିପାରିବ? ମାଟି ଘଡ଼ା ହୁଏ, ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଧୂଳି, ଧୂଳି ଅଣୁ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଭିନ୍ନତା ଲୋକମାନେ ନିଜ ଅଲ୍ପ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି। ତେବେ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ କଣ? ସେଥିପାଇଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚେତନା ବ୍ୟତୀତ କେବେ କିଛି ସତ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଚେତନା ନିଜେ ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ କର୍ମ ଓ ଚିନ୍ତାର ଫଳରେ ବହୁରୂପ ଭାବେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ। ପରିଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, ରାଗ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆସକ୍ତି ରହିତ ଜ୍ଞାନ ଏକମାତ୍ର ଶାଶ୍ୱତ, ଏକ, ପରମ; ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ଭଗବାନ୍ ଭାସୁଦେବ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି—କିପରି ଜ୍ଞାନ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅସତ୍ୟ। ଲୋକ ବ୍ୟବହାର ଯାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଭିତି ଭାବେ ବିବେଚିତ। ଯଜ୍ଞ, ପଶୁ, ଅଗ୍ନି, ହୋମ, ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସୋମ, ଦେବତା, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ କାମାଦି ଫଳ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗଗୁଡ଼ିକ କର୍ମର ଫଳ। ଏହି ସମସ୍ତ ଯାହା କି ମୁଁ କହିଛି, ସେସବୁ କର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଛି। ଏହା ଜାଣି, ମଣିଷ ଏମିତି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ଅବିଚଳ, ଏକ, ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଭାସୁଦେବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଏତିକି ସୁନି, ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ, ପୃଥିବୀ, ସାଗର, ନଦୀ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି ଓ ପ୍ରମୁଖ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଅନ୍ତିମ ସତ୍ୟ କ’ଣ, ତାହା ମଧ୍ୟ ବଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏବେ, ଭଗବାନ୍ ଯେଉଁ କଥା ରାଜା ଭରତ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ସେ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" "ସେଉଁଠି, ଭରତ ନାମକ ରାଜା ଏକଦା ଶାଳଗ୍ରାମରେ ବସୁଥିଲେ, ସଦା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲୀନ ଓ ମନ୍ଦିର ଭାସୁଦେବ ଚିନ୍ତନରେ ଲଗ୍ନ। ସେଠିରେ ତିନି ତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। ତଥାପି, ତିନି କିପରି ମୋକ୍ଷ ନ ପାଇଲେ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାହା କହନ୍ତୁ। ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜନ୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଭରତ କ’ଣ କରିଥିଲେ, ତାହା ବି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।" ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ—"ଶାଳଗ୍ରାମରେ ସେଇ ଧନ୍ୟ ଭରତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଭଗବତ୍ ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ଅହିଂସା ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମନୋନିଗ୍ରହର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତିନି କେବଳ 'ଯଜ୍ଞେଶ', 'ଅଚ୍ୟୁତ', 'ଗୋବିନ୍ଦ', 'ମାଧବ', 'ଅନନ୍ତ', 'କେଶବ', 'କୃଷ୍ଣ', 'ବିଷ୍ଣୁ', 'ହୃଷୀକେଶ'—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ତାହା ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି କହୁନଥିଲେ। ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି କଥା ଚିନ୍ତା କରୁନଥିଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାପାଇଁ କାଷ୍ଠ, ଫୁଲ, କୁଶ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗ ଓ ବିରକ୍ତିରେ ଲୀନ ଥିବାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମ କରୁନଥିଲେ।" "ଏକଦିନ, ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ନଦୀକୂଳକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶେଷକ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ। ସେମିତି, ଏକ ଗର୍ଭବତୀ ହରିଣୀ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକା ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀ ପାଶେ ପାଣି ପିବାକୁ ଆସିଲା। ହଠାତ୍ ଏକ ସିଂହ ଭୟଙ୍କର ଦହାଡ଼ ଦେଲା, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଭୟରେ ସେ ହରିଣୀ ହଠାତ୍ ଏକ ବଡ଼ ଲାଫ୍ ଦେଲା, ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭର ଶାଶୁ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲା।" "ରାଜା ଭରତ ସେଇ ଶାଶୁକୁ ଜଳର ତୀବ୍ର ସ୍ରୋତରୁ ଉଠାଇ ନେଲେ। ଗର୍ଭପାତ ଓ ଦୂର୍ବଳତାରେ ହରିଣୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭରତ ତାହାର ଶାଶୁକୁ ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ଦିନେ ଦିନେ ରାଜା ଏହି ଶାଶୁକୁ ଦେଖାଶୁନା କରୁଥିଲେ, ଶାଶୁ ବଡ଼ ହେଉଥିଲା।" "ଶାଶୁ ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖରେ ଘାସ ଚ଼ବାଇବାକୁ ଯାଉଥିଲା, ଦୂରେ ଗଲେ ଭୟରେ ପୁଣି ଫେରି ଆସୁଥିଲା। ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଯାଉଥିଲା, ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଘୋଡ଼ା ପରି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରୁଥିଲା, ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସହିତ ଅଟୁଟ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ିଥିଲା।" "ରାଜାଙ୍କ ମନ ସେଇ ଶାଶୁରେ ଏମିତି ଲଗ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଶାଶୁ ଦୂରେ କିମ୍ବା ନିକଟରେ ଥାଏ, ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରୁନଥିଲା। ସେ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅ, ଆତ୍ମୀୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ଶାଶୁ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମମତା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।" "ସେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—'ଶାଶୁକୁ କୁକୁର ଖାଇଦେଇଛି କି? ବାଘ କିମ୍ବା ସିଂହ ମାରିଦେଇଛି କି? ବହୁ ସମୟ ହେଲା ଫେରିନାହିଁ।