ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ପରାଶର ଋଷି ଏହିପରି କଥା କହିଲେ— ନୂତନଚନ୍ଦ୍ର ରାଶିରୁ ଯେଉଁ ଅମୃତ ଓ ସୁଧା ଝରିଏ, ସେହି ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣର ସୁଧା ପିତୃମାନେ, ଅର୍ଥାତ୍ ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ପିତୃମାନେ, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର, ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ଦେଵତାମାନେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଓ ପିତୃମାନେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଔଷଧିର ଶୀତଳ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୁଧାକଣା ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାଙ୍କର ଚମକ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦ, ପଶୁ, ଓ କୀଟପତଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ପୋଷିତ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ରଥ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ, ଏହି ରଥକୁ ଆଠଟି ପିଙ୍ଗଳା ଘୋଡ଼ା, ବାୟୁ ସମ ଦ୍ରୁତ, ନେଇ ଚାଲିଥାଏ। ଶୁକ୍ରଙ୍କ ମହାରଥ ଏକ ଛତ୍ର ଓ ଯୋକ୍ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ, ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘୋଡ଼ା, ପତାକା ଓ ପରିଚାରକ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ରଥ ହେଉଛି ସୁନାର, ଆଠଟି ରକ୍ତ ଓ ମାଣିକ୍ୟ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା, ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଏକ ସୁନାର ରଥ ଆଠଟି ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ନେଇ ଚାଲିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସେ ବର୍ଷାକାଳ ଶେଷରେ ଚିହ୍ନ ଚିହ୍ନରେ ଗମନ କରନ୍ତି। ଶନିଙ୍କ ରଥ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘୋଡ଼ା, ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଶନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧୀରେ ଗତି କରନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଆଠ ଘୋଡ଼ା ମଧୁମକ୍ଷିକା ସଦୃଶ, ଧୂସର, ସବୁବେଳେ ଏହି ଘୋଡ଼ା ଏକାଠି ରଥକୁ ଅବିରତ ନେଇ ଚାଲିଥାଏ। ରାହୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ସନ୍ଧିକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆସିଥାଏ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାଏ। କେତୁଙ୍କ ରଥର ଆଠ ଘୋଡ଼ା ବାୟୁ ସମ ଦ୍ରୁତ, ଧାନର ଧୂଆଁ ସଦୃଶ ରଙ୍ଗ, ଲାକ୍ଷା ରଙ୍ଗର ଲାଲା। ଏପରି ନବଗ୍ରହଙ୍କ ନଉଟି ରଥ ଧ୍ରୁବତାରା ସହ ବାୟୁର ରେଣୁ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଇଛି। ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ନିବାସ ସବୁ ଧ୍ରୁବତାରା ସହ ବନ୍ଧା, ବାୟୁର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସବୁ ନିଜ ନିଜ ପଥରେ ଚଳିତ। ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ବାୟୁର କିରଣ, ସବୁ ଧ୍ରୁବତାରା ସହ ବନ୍ଧା, ଏହି ତାରାମାନେ ଘୂରିଲେ, ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଘୂରେ। ଯେପରି ତେଲ ଫୁଟିଥିବା ଚକା ଘୂରେ, ସେପରି ସବୁ ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ। ବାୟୁ ଏହି ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣକୁ ବହିନେଇଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପ୍ରବାହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ରୁବତାରା ଅଛି, ତାହାକୁ ଶିଶୁମାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶିଶୁମାର ରୂପ ବିବରଣୀ ଶୁଣ, ମୈତ୍ରେୟ। ଦିନେ ଯେପରି ଦୋଷ କରାଯାଏ, ରାତିରେ ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ ସେ ଦୋଷ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଯେତେ ତାରା ଶିଶୁମାରରେ ଅଛି, ସେତେ ବର୍ଷ ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆୟୁ ମିଳେ। ଏହାର ତଳେ ଉତ୍ତାନପାଦ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ତଳ ଜିହ୍ବା ବୋଲି ଜାଣ, ଯଜ୍ଞ ତଳ ଅଂଶ, ଧର୍ମ ମୁଣ୍ଡରେ ବିରାଜିତ। ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣ, ଆଗର ପାଦରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ପଛର ଉରୁରେ ବରୁଣ ଓ ଅର୍ୟମାନ୍। ପୁଞ୍ଜି ଅଂଶରେ ବର୍ଷ, ମୂଳଦେଶରେ ମିତ୍ର ବିରାଜିତ। ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି ଓ ମହେନ୍ଦ୍ର, ତା’ପରେ କଶ୍ୟପ, ତା’ପରେ ଧ୍ରୁବ; ଏହି ଚାରି ତାରା କେବେ ବି ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏଭଳି ପୃଥିବୀ, ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣ, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ ଆଦିର ବିନ୍ୟାସ କଥା କହିଲି। ଦିଗ, ନଦୀ, ଓ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଜନଙ୍କ ଆକୃତି ବିବରଣା କଲି; ଏବେ ଏହାର ସାରାଂଶ ଶୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ପୃଥିବୀ, ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ଏହି ସବୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣ, ଲୋକ, ବନ, ପର୍ବତ, ଦିଗ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର—ସବୁ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ; ଯାହା ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସେ ସବୁ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ। ସ୍ୱାମୀ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ସେ ପାଦାର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି, ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭେଦ ସବୁ ଜ୍ଞାନର ଆଭାସ ମାତ୍ର। କିନ୍ତୁ କର୍ମ ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଚିନ୍ତାମଣି ଫଳ ସଦୃଶ ଭେଦ ଦୃଷ୍ଟି ଆସେ ନାହିଁ। କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି କି, ଯାହାର ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ, ସେ ସର୍ବଦା ଏକ ରୂପରେ ଅଛି? ଯଦି କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରିଣତି ହୁଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ତାହାର ନିଜ ଧର୍ମ କେମିତି ରହିପାରିବ? ମାଟି ଘଡ଼ା ହୁଏ, ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗି ଟୁକୁଡ଼ା, ଟୁକୁଡ଼ା ଧୁଳି, ଧୁଳି ଅଣୁ ହୁଏ; ଲୋକେ ନିଜ ଅଲ୍ପ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଭେଦ ଦେଖନ୍ତି—କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ କ’ଣ? ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେବେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ, କୌଣସି ସମୟରେ, ଚେତନା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସତ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହି ଚେତନା, ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ଓ ଚିନ୍ତାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଶୂନ୍ୟ, ସେହି ଏକ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ; ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀବାସୁଦେଵ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବିବେଚନା କରି କହିଲି, କିପରି ଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅସତ୍ୟ; ଏହି ଜଗତର ଆଧାର କ’ଣ, ତାହା ମଧ୍ୟ କହିଲି। ଯଜ୍ଞ, ପଶୁ, ଅଗ୍ନି, ହବି, ଋତ୍ବିକ୍, ସୋମ, ଦେଵତା, ସ୍ଵର୍ଗ, କାମନା—ଏହି ସବୁ କର୍ମମାର୍ଗର ଫଳ ଏବଂ ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗ ତାହାର ଫଳ। ଏହି ସଂସାର ଯେପରି ମୁଁ କହିଲି, ସେ ସବୁ କର୍ମଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ; ଏହା ଜାଣି, ଏହି ଅବିଚଳ, ଏକ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବାସୁଦେଵକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏଠାରେ ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଯେପରି ମୁଁ ପଚାରିଲି, ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ବିନ୍ୟାସ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଅନ୍ତିମ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଏବେ, ଭଗବାନ୍ ଯେଉଁ କଥା ରାଜା ଭରତ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୟାକରି ତାଙ୍କର କଥା କହନ୍ତୁ।