ମହାର୍ଷି ପରାଶର ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥକୁ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରନ୍ତର ଟାଣିଥାନ୍ତି, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଦେବତାମାନେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) କୁ ଅଳ୍ପାଲ୍ପ ହେବା ପରେ ପିଇଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ, ଏକମାତ୍ର ବାକି ଥିବା କଳାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପିଉଛନ୍ତି, ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ପୂରଣ ହୁଏ, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳର ଚୋର। ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ଏବଂ ସୂଧା ଅର୍ଦ୍ଧମାସରେ ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ; ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅମୃତରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହା ପିଇ ଅମର ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ରାତ୍ରିର ଅଧିପତି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ତେଇସ ହଜାର ତେଇସ ଶତ ଏବଂ ତେଇସି ଦେବତା ପିଉଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମାତ୍ର ଦୁଇ କଳା ବାକି ରହେ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅମାବାସ୍ୟା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତାପରେ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ, ପରେ ଏହି ଅଂଶ ଦେଖାଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଯଦି କେହି ଗଛ କାଟେ କିମ୍ବା ଏକ ପତ୍ର ବି ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ପଞ୍ଚଦଶ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବା ବେଳେ, ବିକାଳ ସମୟରେ, ପିତୃମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରର ନିମ୍ନତମ ଅଂଶକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇ କଳା ଶୁଦ୍ଧ ଅମୃତ ଏବଂ ସୂଧା ହୋଇଥାଏ, ଏହି ଅଂଶକୁ ପିତୃମାନେ ପିଉଛନ୍ତି। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ଏହି ଅମୃତ ପିତୃମାନେ ପ୍ରାୟ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି; ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଏବଂ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ପିତୃମାନେ ଏହାରୁ ଲାଭ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଦେବତାମାନେ ଏବଂ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଶୀତଳ ଏବଂ ଅମୃତମୟ ଅଣୁଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଚମକ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭିଦ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ କୀଟପତଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ରଥ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଗଠିତ, ଏହା ଆଠଟି ପିଙ୍ଗଳ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ବାହନ କରାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ ସମାନ ଦ୍ରୁତ। ଶୁକ୍ରଙ୍କ ମହାରଥ ଛତା, ଯୋକ୍ ଓ ପୃଥିବୀର ଘୋଡ଼ା, ଝଣ୍ଡା ଏବଂ ସେବକମାନେ ସହିତ ଶୋଭିତ। ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ରଥ ସୁନାର, ଆଠଟି ଅଗ୍ନିର ଲାଲ ଓ ରକ୍ତିମ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋକ୍ତ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଯୋକ୍ତ ସୁନା ରଥ ବୋଝେ, ସେ ବର୍ଷା ଶେଷରେ ଚିହ୍ନ ଚିହ୍ନ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଶନିଙ୍କ ରଥ ଆକାଶଜ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋକ୍ତ, ଏମାନେ ଚିତ୍ରିତ ରଙ୍ଗର; ଶନି ଏହି ରଥରେ ଆସି ଧୀରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଆଠ ଘୋଡ଼ା ମଧୁମକ୍ଷୀ ସଦୃଶ, ଧୂସର ରଙ୍ଗର; ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରଥକୁ ଅବିରତ ଟାଣନ୍ତି। ରାହୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସନ୍ଧିକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆସି, ପୁନି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଖକୁ ଯାଏ। କେତୁଙ୍କ ରଥ ଆଠ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ବାହନ କରାଯାଏ, ସେମାନେ ବାୟୁ ସମାନ ତେଜ, ତାନ୍ତି ଧୂଆଁ ଓ ଲକ୍କା ରଙ୍ଗର। ଏହିପରି ନବଗ୍ରହଙ୍କ ନଉଟି ରଥର ବିବରଣୀ ଦେଲି, ଏମାନେ ସବୁ ଧ୍ରୁବତାରାରେ ବାୟୁର ରଶି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା। ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ଆସନ ସବୁ ଧ୍ରୁବତାରାରେ ବନ୍ଧା ଓ ବାୟୁର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନିଜ ପଥରେ ଘୂରୁଛି। ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ବାୟୁର କିରଣ ଅଛି; ସବୁ ଧ୍ରୁବତାରାକୁ ବନ୍ଧି ଏହାକୁ ଘୁରାଏ। ତେଲ ତିଆରି ଚକ୍ର ଘୁରାଇ ଦେଉଥିବା ପରି, ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଓ ତାରା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ। ଏହି ବାୟୁକୁ ପ୍ରବାହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନେ କୁ ଚଳାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ରୁବତାରା ଅଛି, ସେହିଠିକୁ ଶିଶୁମାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ବିନ୍ୟାସ ସୁଣ, ଦିନରେ କୌଣସି ପାପ କଲେ ରାତିରେ ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ ସେ ପାପ ଖଣ୍ଡିତ ହୁଏ। ଶିଶୁମାର ରୂପରେ ଯେତେ ତାରା ଅଛନ୍ତି, ସେତେ ବର୍ଷ ଓ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆୟୁ ମିଳେ। ଏହାର ତଳେ ଉତ୍ତାନପାଦ ତଳ ଜହ୍ନୁ ସ୍ଥିତ; ଯଜ୍ଞ ତଳ ଅଂଶ, ଧର୍ମ ମୁଣ୍ଡରେ ବସିଛନ୍ତି। ନାରାୟଣ ହୃଦୟରେ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପ୍ରସ୍ଥପଦରେ, ଵରୁଣ ଓ ଅର୍ୟମାନ ପଛ ଜଂଘାରେ। ବର୍ଷ ଏହାର ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ମିତ୍ର ଗୁଦେ ବସିଛନ୍ତି। ପୂଛରେ ଅଗ୍ନି, ମହେନ୍ଦ୍ର, କଶ୍ୟପ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି; ଶିଶୁମାରର ଚାରିଟି ତାରା କେବେ ବି ଅସ୍ତମିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏପରି ଭାବରେ ପୃଥିବୀ, ଗ୍ରହ, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତର ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଦିଗ, ନଦୀ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସୁଥିବାମାନଙ୍କ ରୂପ ବି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବେ ପୁନି ସାରାଂଶ ସୁଣ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୋସ୍ମିକ ରୂପରୁ ପୃଥିବୀ, ପଦ୍ମାକାର ଦେହ, ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଗ୍ରହମାନେ ବିଷ୍ଣୁ, ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁ, ବନ ବିଷ୍ଣୁ, ପର୍ବତ, ଦିଗ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ—ଯାହା ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସେ ସବୁ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ। ପରମେଶ୍ୱର ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ; ସେ ଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହଁ, ତେଣୁ ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଭିନ୍ନତା ସବୁ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଭାସିତ ରୂପ। କିନ୍ତୁ କର୍ମ ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ପବିତ୍ର, ଦୋଷରହିତ ଓ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତେବେ କାମନାବୃକ୍ଷ ଫଳ ପରି ଭିନ୍ନତା ଦୃଢ଼ ହୁଏନାହିଁ। କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି କି, ଯାହା ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ସଦା ଏକ ରହିଥାଏ? ଯଦି କିଛି ଆପଣାକୁ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ କେମିତି ନିଶ୍ଚିତି ହେବ? ମାଟି ଘଡ଼ା ହୁଏ, ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗି ଟୁକୁଡ଼ା ହୁଏ, ଟୁକୁଡ଼ା ଧୂଳି ହୁଏ, ଧୂଳି ଅଣୁ ହୁଏ; ଲୋକମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି—ତୁମେ କହ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ କଣ?