ଏହିପରି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବିଶ୍ୱର ଗଭୀର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁପୁରାଣରେ କହାଯାଇଛି। ମହାର୍ଷି! ଦେବୀ ଗଙ୍ଗାର ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ, ଏହି ଦୁଇଟି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପ ଭୟକୁ ଦୂର କରେ। କିନ୍ତୁ, ମେଘରୁ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ଜଳ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପୋଷଣ କରେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ଜଳ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ, ଏହା ମାନେ ଅମୃତସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଜୀବନ ଦାନ କରେ। ଏହି ବର୍ଷା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭିଦ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ପକ୍ୱ ହୁଏ, ଫଳ ଦେଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଉପକୃତ କରେ। ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଦିନ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଦେବମଣ୍ଡଳ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ଏହି ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ବର୍ଷା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଧ୍ରୁବ ନକ୍ଷତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ଯିଏ ଧ୍ରୁବକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଶିଶୁମାର ନାମକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଶିଶୁମାର ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣ ବିରାଜମାନ ଅଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୋମଙ୍କ ରଥର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି। ସୋମଙ୍କ ରଥ ତିନୋଟି ଚକା ଓ ଚନ୍ଦନ ଫୁଲ ପରି ଧଳା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦଶଟି ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଛି—ପାଞ୍ଚଟି ବାମ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଡାହାଣ, ଏହିପରି ସେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସହ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ାଯାଇ, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଗତିରେ ଚଳନ୍ତି। ଏହା ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ପରି, ସୋମଙ୍କ ରଥର ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକଥର ଯୋଡ଼ାଯାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚଳନ୍ତି, ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଭବ। ଯେତେବେଳେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ଦେବତାମାନେ ପିଇ ସ୍ୱଳ୍ପ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ଅଂଶକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ପିଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ପୂରଣ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ଚୋରି କରୁଥିବା ଅର୍ଥରେ ଏହି କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଅର୍ଧ ମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ଓ ସୁଧା ଦେବମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ଏହି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତରେ ଅନ୍ନ ଥାଆନ୍ତି, ଏହିପରି ସେମାନେ ଅମର ହୋଇଯାନ୍ତି। ତେଇତିସ ହଜାର ତିନିଶ ତେଇ ଓ ତେଇତିସ ଦେବତା ରାତିର ନାଥ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପିଉଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ କଳା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳରେ ଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଅମା କିରଣରେ ବସିଥାଏ; ଏହିପରି ଅମାବାସ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୁଏ। ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପରେ ଉଦ୍ଭିଦରେ ବସିଥାଏ, ତାପରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦ୍ଭିଦରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ କେହି ଗଛ କାଟିଲେ ବା ଏକ ଗୋଟିଏ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ପକାଇଦେଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପନ୍ଦରମ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥାଏ, ସେହି ବେଳେ ପିତୃମାନେ ନିମ୍ନତମ ଅଂଶକୁ ବନ୍ଧନା କରନ୍ତି। ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇ କଳା ଶୁଦ୍ଧ ଅମୃତ ଓ ସୁଧା ଥିବା ଅଂଶ, ପିତୃମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ପିଉଥିବା ଅଂଶ। ଏହି ଅମୃତ ଓ ସୁଧା ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରୁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚୁଇଁଯାଇ, ପିତୃମାନେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ପିତୃ। ଏହିପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଦେବତାମାନେ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ, ଉଦ୍ଭିଦର ଶୀତଳ ଅମୃତ ଭରିତ କଣାମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଔଷଧ ଉତ୍ପାଦନ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, କୀଟପତଙ୍ଗମାନେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବୁଧଙ୍କ ରଥ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ପୃଥିବୀ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ନିର୍ମିତ; ଏହା ଆଠଟି କ୍ଷୀବ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶୁକ୍ରଙ୍କ ମହାରଥ ଛତା, ଯୋକ୍ ଓ ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ପତାକା ଓ ପରିଚାରକ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ରଥ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଆଠଟି ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ଲାଲ ଓ ରକ୍ତିମ ଘୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ରଥ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆଠଟି ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ସେ ବର୍ଷା ଶେଷରେ ଚିହ୍ନ ରୁ ଚିହ୍ନକୁ ଚଳନ୍ତି। ଶନିଙ୍କ ରଥ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚିତ୍ରିତ ରଙ୍ଗର; ଶନି ଏହା ଉପରେ ଚଡ଼ି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚଳନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି ଧୂସର ରଙ୍ଗର, ସେମାନେ ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ରଥକୁ ଅବିରତ ଚଳାନ୍ତି। ରାହୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଛୁଟି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମିଳନ ହୁଏ, ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଫେରିଯାଏ। କେତୁଙ୍କ ରଥର ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ବାୟୁ ପରି ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ଅଂଜଳି ଧୂଆଁ ଓ ଲାକ୍ଷାର ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ନବଗ୍ରହଙ୍କ ନବଟି ରଥର ବିବରଣୀ ଦେଲି, ଏହି ସମସ୍ତ ରଥ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବକୁ ରଶି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ରହିଛି। ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର, ତାରାମଣ୍ଡଳ ସମସ୍ତ ଧ୍ରୁବରେ ବନ୍ଧି ନିଜ ନିଜ ଗତିରେ ଚଳନ୍ତି, ବାୟୁର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚଳାଚଳ ହୁଏ। ଯେତେ ତାରା, ସେତେ ବାୟୁର କିରଣ, ସମସ୍ତ ଧ୍ରୁବକୁ ବନ୍ଧି ରଖିଛି; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଚଳିବା ସମୟରେ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଘୂରୁଛି। ଯେପରି ତେଲ ଥିବା ଚକା ଘୂରେ, ସେପରି ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାଣ୍ଡଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାନ୍ତି। ବାୟୁ ଏହି ଗ୍ରହମାନେ ଧାରଣ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ପ୍ରବାହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶିଶୁମାର ନାମକ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଧ୍ରୁବ ବିରାଜିତ; ଏହାର ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଦିନରେ କିଛି ପାପ କଲେ ରାତିରେ ଏହି ଶିଶୁମାରକୁ ଦେଖିଲେ ସେହି ପାପ ମୁଚିଯାଏ; ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ବର୍ଷ ଓ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆୟୁ ମିଳେ।