ମହାମୁନି ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱ ର ଅଦ୍ଭୁତ ଚକ୍ର ବିଷୟରେ କଥାହେବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଜ୍ଞାନ ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା: ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବ, ଅସୁର, ମାନବ—ଏକ ମହାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ହୋଇଛି। ଏହା କିପରି ଘଟେ, ତାହା ମନୋୟୋଗରେ ଶୁଣ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଠ ମାସ ଧରି ଜଗତର ଜଳ, ଯାହା ରସର ତତ୍ତ୍ୱ, ଉପରକୁ ଉଠାଇ ନେଇଥାଏ; ପରେ ଏହି ଜଳ ବର୍ଷା ରୂପେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବର୍ଷାଯାଏ, ଏହି ଜଳରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବଞ୍ଚିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରୁ ଜଳ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ନେଇଥାଏ; ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ଜଳକୁ ପୋଷଣ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର, ଆକାଶର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ନାଳି ମାଧ୍ୟମରେ, ଏହି ଜଳକୁ ମେଘ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ—ବାସ୍ପ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ—ରେ ବିତରଣ କରିଥାଏ। ମେଘ ଏହି ଜଳକୁ ହରାଇ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ଜଳ; ପରେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ଏହି ମେଘର ଜଳ ତଳକୁ ପଡ଼େ, ଏବଂ ସମୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜଳ—ନଦୀ, ସାଗର, ପୃଥିବୀ, ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁରୁ—ଉଠାଇ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ର ଜଳକୁ ବି ଉଠାଇ ନେଇ, ନିମିଷ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବର୍ଷାଇ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ମାନବ ଏହି ଜଳ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କର ପାପ ଓ ମଳ ଅପସାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ନିସ୍ନାନ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ୟ ହେବାରୁ ଏହା ଦିବ୍ୟ ଗଣାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଓ ମେଘ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଯାଉଥିବା ଜଳ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ର ଜଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ବର୍ଷାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାରାମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ—କୃତ୍ତିକା ଆଦି ଅସମ ତାରାରେ—ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସେତେବେଳେ ଯାଉଥିବା ଜଳ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ବର୍ଷାଯାନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୁଗଳ ତାରାର ସମ୍ମିଳନ ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷାଯାଇଥିବା ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଉଠାଇ ନେଇ ଦିଅଯାଏ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଓ ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ ଦୁଇଟି ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପ ଭୟ ଦୂର କରିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷାଯାଇଥିବା ଜଳ ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିଥାଏ, ଏହି ଜଳ ଗଛପାଳ ଉପରେ ବଞ୍ଚିଥାଏ, କାରଣ ଏହା ଏକ ଜୀବନ ର ଅମୃତ। ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଗଛପାଳ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ, ପକ୍ୖି ଓ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏହି ପରି ଜୀବମାନେ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦୈନିକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ଦ୍ୱିଜ ଆଦି ଶ୍ରେଣୀ, ଦେବମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ—ଏହି ସବୁ କିଛି ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ବର୍ଷା ତାଲେ, ଖାଦ୍ୟ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ ବର୍ଷା ନିଜେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଚକ୍ରରେ, ଧ୍ରୁବ ତାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ର ଆଧାର; ଶିଶୁମାର ଧ୍ରୁବକୁ ସମର୍ଥନ କରେ, ଏବଂ ଶିଶୁମାର ନାରାୟଣ ର ତତ୍ତ୍ୱ। ନାରାୟଣ ଏହି ଶିଶୁମାର ର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଆଦି ଏବଂ ନିତ୍ୟ ତାତ୍ତ୍ୱିକତା ଦେଇଥାଏ। ଏବେ ଚନ୍ଦ୍ର (ସୋମ) ର ରଥ ବିଷୟରେ କଥା ହେଉ: ଏହି ରଥ ତିନିଟି ଚକ୍କା ଯୁକ୍ତ ଓ ଚନ୍ଦନ ଫୁଲ ଭଳି ଚମକେ, ଦଶଟି ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ—ପାଞ୍ଚ ବାମ, ପାଞ୍ଚ ଡାହାଣ—ଏବଂ ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଚଳିଥାଏ। ତାରାମଣ୍ଡଳୀ ଏହି ରଥକୁ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ, ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ଓ ଅବନତି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଭଳି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ର ଘୋଡ଼ା ଯେପରି, ଚନ୍ଦ୍ର ର ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଏକଥର ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁରା କଳ୍ପ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଟାଣିଥାଏ, ଏହି ଘୋଡ଼ା ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେବେ ଦେବମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ର ଅମୃତ ଭାଗ ଖାଇ ଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତିମ ଅଂଶକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ଦେବମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ର ଅମୃତ ଭାଗ ଖାଇଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଅଂଶକୁ ପୂରଣ କରେ, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ର ଚୋର। ଅଧା ମାସରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ର ଅମୃତ ଓ ନେକ୍ତର ସଂଗ୍ରହ ହୋଇଯାଏ; ଦେବମାନେ ଏହି ନେକ୍ତର ଉପରେ ଉପଜୀବୀ, ଏହିପରି ସେମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି। ତିରିସ ହଜାର ତିରିସ ଶତ ଏବଂ ତିରିସି ଦେବମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ର ଅମୃତ ଭାଗ ଖାଇଥାଏ। ଯେବେ ଦୁଇ କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ର ଚକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଅମା ନାମକ କିରଣ ରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହିପରି ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ମାନ୍ୟ ହୁଏ। ଦିନ ଓ ରାତି ଦ୍ୱାରା, ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଥମେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ପରେ ଗଛପାଳ ରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୀରେ ଦୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ର ଗଛପାଳ ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଗଛ କାଟେ କିମ୍ବା ଏକ ପତ୍ର ତଳେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ର ପାପ ଭୋଗ କରେ। ଯେବେ ଚନ୍ଦ୍ର ର ପ୍ରାୟ ଏକ ଅଂଶ ବା ଏକ ପଞ୍ଚଦଶ ଭାଗ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ବିକାଳ ରେ ପିତୃମାନେ ତଳ ଅଂଶକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇ କଳା, ଶୁଦ୍ଧ ଅମୃତ ଓ ନେକ୍ତର, ପିତୃମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ରୁ ପିଇଥାଏ। ଏହି ଅମୃତ ଓ ନେକ୍ତର, ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣ ରୁ ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନ ରେ ମୁକ୍ତି ହୋଇ, ପିତୃମାନେ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ; ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ପିତୃମାନେ। ଏହିପରି, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ, ଗଛପାଳ ର ନେକ୍ତର ଭରା, ଶୀତଳ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ସେମାନେ ପୋଷିତ କରିଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଗଛପାଳ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ, ଗୋ, କୀଟ ଚନ୍ଦ୍ର ର ଚମକ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ପୁତ୍ର ର ରଥ ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିଆରି, ଏହି ରଥ ଅଠ ଟି ପୀତ କଳା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ, ବାୟୁ ଭଳି ତୀବ୍ର।