ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆରମ୍ଭ, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଲୟ — ସବୁ କିଛି ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ୍ୟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବସିଥାଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ୍ୟ, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ — ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନିରସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଁଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି — ଯାହା ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛି ଓ ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେଉଁଠି ଏକାଉଁ ସ୍ୱରୂପ, ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ; ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଲୟ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ରହିଛି। ସେ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ସେ ନିଜେ ଯଜ୍ଞ ଅର୍ଥରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ। ଯଜ୍ଞର ଦୂଉ, ମଧ୍ୟମ, ପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ — ସବୁ କିଛି ହରି ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ: ଆକାଶରେ ଯେ ଦ୍ରୁତିମାନ୍ ତାରାମୟ ଶିଶୁମାର ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ହରିଙ୍କ ରୂପ। ଦ୍ରୁବ ତାହାର ପୁଛରେ ବସିଛି। ଏହି ଶିଶୁମାର ଆକାର ଆକାଶରେ ଘୂରୁଛି, ଏବଂ ଏହି ଘୂରଣ ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରହ ଘୂରୁଛନ୍ତି; ତାରାମାନେ ଏହି ଶିଶୁମାରକୁ ଚକ୍ର ପରି ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଦ୍ରୁବଙ୍କୁ ବାୟୁର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧିତ ଅଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଦ୍ରୁବ ସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଆକାଶର ଏହି ଦ୍ରୁତିମାନ୍ ଶିଶୁମାର ରୂପକୁ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷ କରାଯାଏ; ସେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତ ଆଧାର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି। ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ରୁବ, ଯେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଲେ, ସେ ଦ୍ରୁତିମାନ୍ ତାରା ହେଲେ; ଦ୍ରୁବ ଶିଶୁମାରର ପୁଛରେ ବସିଛି। ଜନାର୍ଦନ ଶିଶୁମାରର ଆଧାର, ସମସ୍ତର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ; ଶିଶୁମାର ଦ୍ରୁବର ଆଧାର, ଦ୍ରୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର। ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଶିଶୁମାର ଆଧାରରେ ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ଆଧାର କିପରି ଚାଲିଛି, ତାହା ପରାଶର ଋଷି କହୁଛନ୍ତି: ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଠ ମାସ ଧରି ଜଳର ରସ ଉଠାଉଛନ୍ତି; ପରେ ବର୍ଷା ହୁଏ, ଏହି ଜଳରୁ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚାଲିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣରେ ଜଳ ଉଠାଉଛନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ଜଳକୁ ପୋଷଣ କରି, ଆକାଶର ବାୟୁ ମାର୍ଗରେ ଏହି ଜଳକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ — ଭାପ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ — ଭିତରେ ମେଘକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ। ମେଘ ଏହି ଜଳକୁ ହାରାଇ ନାହିଁ, ଏହି ଜଳ ବାୟୁରେ ଚଳିତ ହୋଇ ତଳକୁ ଝରିଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଜଳ କାଳର ପରିଣାମରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜଳ ଉଠାଉଛନ୍ତି: ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ଭୂମି ଓ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳକୁ ଉଠାଇ, ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଢାଳି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପାପ ଓ ଦୂଷ୍ୟତା ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ନିସ୍ପାପ ସ୍ନାନ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିବାବେଳେ ଏବଂ ମେଘ ନଥିବାବେଳେ ଆକାଶରୁ ଯେ ଜଳ ବର୍ଷିଯାଏ, ସେହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ର କିରଣରେ ଭୂମିକୁ ତଳିଯାଏ। ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିବାବେଳେ, କୃତ୍ତିକା ଆଦି ଅସମ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଯେ ଜଳ ବର୍ଷିଯାଏ, ସେହି ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ତଳିଯାଏ। ଯୁଗଳ ନକ୍ଷତ୍ରର ଯୁଗମ ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳିଥିବା ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଓ ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ ଦୁଇଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ପୁଣ୍ୟ ଦାୟକ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ପାପ ଭୟ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ମେଘ ତଳିଥିବା ଜଳ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପୋଷଣ କରିଥାଏ; ଏହି ଜଳ ଗଛମାନେ ପାଇଁ ଅମୃତ ସ୍ୱରୂପ। ଏହି ଜଳରେ ଗଛମାନେ ବଢ଼ିଥାଏ, ଫଳ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦିନେ ଦିନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ଶ୍ରେଣୀ, ଦେବମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ — ସମସ୍ତ ଏହି ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଏ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ; ଏହି ବର୍ଷା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସ୍ଥିର ତାରା ଦ୍ରୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର; ଶିଶୁମାର ଦ୍ରୁବଙ୍କୁ ଆଧାର କରିଛି, ଏହି ଶିଶୁମାର ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପ। ନାରାୟଣ ଶିଶୁମାରର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପୋଷିତ କରୁଛନ୍ତି, ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ନିତ୍ୟ। ଏବେ ସୋମା (ଚନ୍ଦ୍ର) ରଥ ବିଷୟରେ: ସୋମାଙ୍କ ରଥ ତିନିଟି ଚକା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଚମେଳି ଫୁଲ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଦଶଟି ଘୋଡ଼ା ଏହି ରଥକୁ ଟାଣିଛନ୍ତି, ପାଞ୍ଚଟି ବାମ, ପାଞ୍ଚଟି ଡାହାଣ — ଏଭଳି ସେ ଗତି କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ରଥକୁ ତାରାମାନେ ତାଙ୍କର ମାର୍ଗରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଦ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତାରାମାନେ ରଥକୁ ବନ୍ଧିତ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ଓ କ୍ଷୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯେପରି ଏକଥର ଯୋଗାଯାଇ ଏକ କଳ୍ପ ଧରି ଟାଣିଥାଏ, ସୋମାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହୁଏ; ସେମାନେ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଦେବମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରର ନେକ୍ତର ଭାଗ ଉପଭୋଗ କରି ତାହା କ୍ଷୟ କରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଅବଶିଷ୍ଟ ଏକ କଳାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ। ଏଭଳି, ଦେବମାନେ ଯେଉଁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ତାହାକୁ ପୂରଣ କରିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳର ଚୋର। ଅଧା ମାସରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ନେକ୍ତର ଓ ଅମୃତ ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ; ଦେବମାନେ ଏହି ନେକ୍ତର ଉପଭୋଗ କରି ଅମର ହୁଅନ୍ତି। ତେତିଶି ହଜାର ତେତିଶି ଶତ ଏବଂ ତେତିଶି ଦେବମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର, ରାତିର ନାଥ — ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଦୁଇଟି କଳା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଅମାଖ୍ୟା କିରଣରେ ରହିଥାଏ, ଏହିପରି ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।