ମৈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱମୁନି ପରାଶର ମହାର୍ଷି କହିଲେ— କୃତ୍ରିମ ଓ ଅକୃତ୍ରିମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହର୍ଲୋକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଏହି ମହର୍ଲୋକ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସପ୍ତ ଲୋକ ଓ ସପ୍ତ ତଳ ଲୋକ ବିଷୟରେ କଥା କହିଛି; ଏହି ସବୁ ମିଶି ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ଡିଁବି ମତେ ଚାରିଦିଗରୁ ଆବୃତ; ଯେପରିକି ବେଲ ଫଳର ମଞ୍ଜା ଚାରିପାଖରେ ଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ ଚାରିପାଖରେ ଦଶଗୁଣ ଆକାରର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ଏହି ଜଳକୁ ପୁଣି ସମସ୍ତ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ଘେରିଛି, ଏବଂ ତାହାର ବାହାରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି। ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଆବୃତ କରିଛି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ ଘେରିଛି, ଆକାଶକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି, ଏହିପରି ସାତଟି ଆବରଣ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଆକାରର। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରଧାନ ଆବୃତ କରିଛି, ଏହି ପ୍ରଧାନ ଅନନ୍ତ, ଏହାର ମାପ କୌଣସି ଜଣେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ସମସ୍ତର କାରଣ ହେବାରୁ, ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଅନେକ ଅଣ୍ଡ ଅଛି, ହଜାର ହଜାର, କୋଟି କୋଟି, ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ। ଯେପରି ସସ୍ୟ ଦାନାରେ ତେଲ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରଧାନ ମଧ୍ୟରେ ଚେତନା ଓ ସ୍ୱଚେତନ ଆତ୍ମା ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି। ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ଏହି ଦୁଇଟି ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ; ଏହି ଦୁଇ ନିଜେ ନିଜେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ଉପାଧିର ଅନୁସଙ୍ଗୀ। ଏହି ଦୁଇ ଭିନ୍ନତା ଓ ନିର୍ଭରତାର କାରଣ ହେଉଛି ସେହି ଶକ୍ତି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଚେତନାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରେ। ଯେପରି ବାୟୁ ଜଳ ସହିତ ମିଶି ଅନେକ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷକୁ ଧାରଣ କରେ। ମୂଳ ବୀଜରୁ ଯେପରି ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ଶାଖା, ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରଥମ ବୀଜରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ, ତାହାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସବୁ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଲକ୍ଷଣ ଓ କାରଣ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଠାରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ଭୂତମାନ, ସେଠାରୁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ସନ୍ତାନ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଠାରୁ ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ସନ୍ତାନ। ଯେପରି ଗଛରୁ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଗଛର କିଛି କମେ ନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ କେହି କମେ ନାହିଁ। ଯେପରି ସମୟ ଓ ଦୂରତା ଗଛର କାରଣ, ସେପରି ବିଶ୍ୱର ପରିଣାମରେ କେବଳ ଭଗବାନ୍ ହରି ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ଧାନ ଦାନା ଭିତରେ ଯେପରି ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ଅଙ୍କୁର, ତଣ୍ଡ, ଛିଲିକା, ଫୁଲ, କ୍ଷୀର, ଧାନ ଦାନା ଓ ଛିଲିକା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି, ସେପରି ଉପଯୁକ୍ତ କାରଣ ମିଳିଲେ ସବୁ ବିକାଶ ପାଏ। ଏହିପରି, ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ୱ ବ୍ୟାପିତ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୟ ପାଏ। ସେଉଁଠି ହେଉଛି ପରମ ପଦ, ସଦସଦାତୀତ; ସେଉଁଠି ଯାହାରୁ ଚଳାଚଳ ଏହି ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବ୍ୟାପିତ। ସେଉଁଠି ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ବ୍ୟକ୍ତ ଆକାର ଓ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ; ସେଉଁଠି ସବୁ ଲୟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସବୁ ବସିଥାଏ। ସେ କର୍ତ୍ତା, ବଳିଦାନ ଆରାଧ୍ୟ, ଏବଂ କର୍ମର ଫଳ; ଅର୍ଘ, ହୋମ ଆଦି ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ମଧ୍ୟ ହରି ଅଟଳ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ। ଏବେ ପରାଶର କହିଲେ: ଦିଗନ୍ତରେ ଯେ ମାଛାକାର ତାରାମୟ ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ହରିଙ୍କ ଆକୃତି; ଏହି ମାଛାକାର ରେପା ଶିରା ଅଂଶରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଆକୃତି ଘୂରିବା ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଘୂରନ୍ତି; ତାରାମାନେ ଏହାକୁ ଚକ୍ର ଭଳି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବ ସହିତ ବନ୍ଧିତ ଅଛନ୍ତି, ଏହିପରି ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଆକାଶର ତାରାମୟ ମାଛାକୃତିକୁ ନାରାୟଣ କୁହାଯାଏ; ସେଇ ନିଜ ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଧାର। ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ସେଇ ତାରା ହେଲେ; ଧ୍ରୁବ, ମାଛାକୃତିର ପୁଛ ଅଂଶରେ ଅଛନ୍ତି। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଏହି ମାଛାକୃତିର ଆଧାର, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା; ମାଛାକୃତି ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଆଧାର, ଧ୍ରୁବ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଧାରିତ। ଏହା କିପରି ହେଉଛି, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ: ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଠ ମାସ ଧରି ଜଳର ରସ ତାଣିନେଇ, ପରେ ବର୍ଷା ଦେଉଛନ୍ତି; ଏହି ଜଳରୁ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଏହି ଅନ୍ନରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚଳିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୀବ୍ର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରୁ ଜଳ ତାଣିନେଇ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ଜଳକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ର, ଆକାଶର ବାୟୁ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଳକୁ ମେଘରେ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଏହା ଭାପ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ମେଘ ଏହି ଜଳକୁ ହରାଇ ଦିଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ଜଳ ସେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି; ମେଘରେ ଥିବା ଜଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ପଡ଼ି, ସମୟ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହି ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜଳ ତାଣିନେଇ: ନଦୀ, ସାଗର, ପୃଥିବୀ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗଙ୍ଗାର ଜଳ ମଧ୍ୟ ତାଣିନେଇ, ଏବଂ ମେଘ ନଥିବା ଆକାଶରେ ତାଙ୍କ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପତିତ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦୁଷ୍କୃତି ଓ ମଳିନତା ଦୂର ହୁଏ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ଏପରି ସ୍ନାନ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ମେଘ ନଥିବାବେଳେ ଯେ ଜଳ ଆକାଶରୁ ପଡ଼େ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗଙ୍ଗାଜଳ; ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହୁଏ। ତାରାମାଳା ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଓ କୃତ୍ତିକା ଆଦି ଅସମ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଯେ ଜଳ ପଡ଼େ, ସେ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଗଙ୍ଗାଜଳ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ କରନ୍ତି।