ମୈତ୍ରେୟ! ମୋତେ ମୋର ପିତାଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ଉପଦେଶ ମିଳିଲା। ସେଠିପାଇଁ, ତାଙ୍କର ଆଦରରେ, ମୁଁ ସେହି ଯଜ୍ଞକୁ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ବନ୍ଦ କରିଦେଲି। ଏହା ପରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ ଖୁସି ହେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମହାମୁନି ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ପରିସରରେ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ପିତାମହଙ୍କଠାରୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବସିଲେ। ତାପରେ, ସେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ତୁମେ ଆଜି ତୁମ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ଦୃଢ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହି ଦ୍ୱେଷ ଭରା ସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ। ସେପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଜାଣି ପାରିବ। ଏହି ରୂଷ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋର ବଂଶ ସଂଚାଳନ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ ମହାବର ଦେଉଛି—ତୁମେ ପୁରାଣ ସଂହିତାର ରଚୟିତା ହେବ, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ। କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ନିବୃତ୍ତି ଯାହା ହେଉ, ତୁମ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ରହିବ। ମୋର କୃପାରେ, ହେ ସୁତ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ତୁମର ଦୂର ହେବ।” ତାପରେ, ମୋର ପିତାମହ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ସଫଳ ହେବ।” ଏଭଳି ମୁନିବର ବସିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ମୋ ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆସୁଛି, କାରଣ ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଏହିପରି, ମୈତ୍ରେୟ, ଯେପରି ତୁମେ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଛ, ସେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି। ଏହି ପୁରାଣ ସଂହିତାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଶୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ, ସେଉଁଠି ନିୟନ୍ତା, ପୋଷକ ଏବଂ ସେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ବିଶ୍ୱ। ଏହିପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ—ସୁଦ୍ଧ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ନିତ୍ୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ଏକ ରୂପରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ଜୟ କରୁଥିବା। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ହରି, ଶଙ୍କର, ବାସୁଦେବ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୋଷକ, ସଂହାରକ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଏକ ଓ ଅନେକ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଶ୍ୱଭାବର ଧାରକ, ମୋକ୍ଷର କାରଣ। ସମସ୍ତ ଆଣ୍ଡର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାର, ସେଉଁଠି ପରମାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଅଚ୍ୟୁତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ବିରାଜିତ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଏହି ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧ; ତଥାପି ଅବିଧ୍ୟାରେ ଏହା ବିଷୟ ରୂପ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାରକ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରି ଏହି କଥା କହିବି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, କମଳ-ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଡକ୍ଷ ଆଦି ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେତିବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ତାହାକୁ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର କହୁଛି। ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ସାରସ୍ୱତ ମୁନି ନିର୍ମଦା ତୀରେ ପୃଥିବୀର ରାଜା ପୁରୁକୁତ୍ସକୁ କହିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ସେ ମୋତେ ଶିଖାଇଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ସାରସ୍ୱତଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଶିଖାଇଥିଲି। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସ୍ୱୟଂରେ ସ୍ଥିତ ଆତ୍ମା, ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଗୁଣ ଆଦି ଭେଦରୁ ଶୂନ୍ୟ। ସେ ଅବିନାଶୀ, ଅନଶ୍ୱର, ଅପରିଣାମୀ, ଅବିକାରୀ, ଅଜନ୍ମା, ଏବଂ କେବଳ ‘ସେ ସଦା ଅଛନ୍ତି’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯିବେ, ତାର ଅଧିକ ନୁହେଁ। ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ବସିଥିବାରୁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ବାସୁଦେବ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ସନାତନ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ, କାରଣ ତାହାର କିଛି ତ୍ୟାଗ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ ରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ! ପୁରୁଷ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ରୂପ; ଏହିପରି ପ୍ରକଟ, ଅପ୍ରକଟ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ। ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ପ୍ରକଟ ଓ କାଳ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଇଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥିତିକୁ ମୁନିମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଧାମ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ପ୍ରକଟ ଓ କାଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରକଟ, ଅପ୍ରକଟ, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ; ତାଙ୍କର କ୍ରୀଡ଼ା ଶିଶୁର ଖେଳ ଭଳି। ଏହି ଅପ୍ରକଟ କାରଣ, ଯାହାକୁ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି, ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକୃତି, ନିତ୍ୟ, ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ ଦୁହିଁର ମିଶ୍ର ଧାରଣା। ସେ ଅବିନାଶୀ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଅପରିମିତ, ଅଜର, ଅବିଚଳ, ନାଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ରହିତ। ଏହା ତିନି ଗୁଣର ଧାରକ, ଜଗତର ମୂଳ, ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଏହା ଅଟୁଟ ଥାଏ। ଏହି ଅର୍ଥକୁ ବେଦବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଆଚାର୍ୟମାନେ ପଢନ୍ତି। ସେଠାରେ ନ ଦିନ ଥିଲା, ନ ରାତି, ନ ଆକାଶ, ନ ପୃଥିବୀ, ନ ଆତ୍ମା, ନ ଆଲୋକ, କିଛି ଅନ୍ୟ ଥିଲା; କେବଳ ଏକ ପ୍ରଧାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ଅଗୋଚର। ହେ ମୈତ୍ରେୟ! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଆଉ ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ଓ ପୁରୁଷ (ଚେତନା)। ଏହି ଦୁଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ, ତାହାଠାରୁ ଆଉ ଏକ ରୂପ କାଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତିରେ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରଳୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅବିକଳ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ପ୍ରାକୃତ ସ୍ଥିତି କହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ। ପ୍ରଭୁ କାଳ ଅନାଦି, ଶେଷ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ ଏହି ଚକ୍ର ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ତିନି ଗୁଣ ସମ୍ୟକ୍ ସମତୁଳିତ ଓ ଜୀବାତ୍ମା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳର ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ତାପରେ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁ, ସେହି ପରମାତ୍ମା, ଜଗତର ସାର ହୋଇ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।