ମହାମୁନି ପରାଶର ମହାତ୍ମା ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ କହିଲେ— ଏହି ବିଶ୍ୱର ଉପରି ଅଂଶରେ, ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛି; ଧ୍ରୁବ ଏହି ସମସ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଅକ୍ଷ ଭାବେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବସିଛି। ଏହିପରି ତିନି ଜଗତର ଉଚ୍ଚତା ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ்ଯଜ୍ଞ ଫଳର କ୍ଷେତ୍ର, ଏଠିରେ ்ଯଜ୍ଞ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ମହର୍ଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ରହନ୍ତି; ଏହା ଧ୍ରୁବଠାରୁ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ। ତାହାଠାରୁ ଦୁଇ କୋଟି ଯୋଜନ ଉପରେ ଅଛି ଜନଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପବିତ୍ରମନ ନିଷ୍ପତ୍ର ପୁତ୍ରମାନେ—ସନନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ବସିଥାନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଚାରି ଗୁଣା ଦୂରରେ ଅଛି ତପୋଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ବିରାଜା ଦେବମାନେ, ଦୁଃଖରହିତ ଦେବତାମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଛଉ ଗୁଣା ଦୂରରେ ଚମକୁଛି ସତ୍ୟଲୋକ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଲୋକ—ଏଠିରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକକୁ ଫେରିବା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଭୂମି ଚାଲି ଯିବାଯୋଗ୍ୟ ତାହାକୁ ଭୂର୍ଲୋକ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ମୁଁ ବିବରଣା କରିଛି। ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟର ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ଭୁଵର୍ଲୋକ କୁହାଯାଇଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ। ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟର ଦୂରତା—ଚଉଦ ନିୟୁତ—ଏହାକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ବିବରଣା ଲୋକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ମୁନିମାନେ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ତିନି ଲୋକକୁ କୃତ୍ରିମ କୁହାଯାଉଛି; ଜନ, ତପ, ଓ ସତ୍ୟ—ଏହି ତିନି ଅକୃତ୍ରିମ ଲୋକ। ଏହି କୃତ୍ରିମ ଓ ଅକୃତ୍ରିମ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଏହି ଲୋକ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସପ୍ତ ଲୋକ ଓ ସପ୍ତ ତଳ ଅଞ୍ଚଳ ବିବରଣା କରିଛି; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତୃତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପର, ତଳ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ କଷ୍ଟା ଖୋଲି ଘେରାଯାଇଛି, ଯେପରି ଉଡ଼ିଆ ଫଳର ଗୁଡିକୁ ଚାରିପାଖରେ ଆବରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଦଶ ଗୁଣା ଆକାରର ଜଳରେ ଆବୃତ; ପରେ ଏହି ଦିଗବ୍ୟାପୀ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି, ତାହାପରେ ଅଗ୍ନି ଚାରିପାଖରେ ଅଛି। ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଆବୃତ କରିଛି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ, ଆକାଶକୁ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଆକାଶକୁ ମହାତ୍ତ୍ୱ ଆବୃତ କରିଛି; ଏହି ସପ୍ତ ଆବରଣ ପୂର୍ବତନ ଆବରଣ ଠାରୁ ଅଧିକ ଆକାରର। ମହାତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରଧାନ ଆବୃତ କରିଛି; ପ୍ରଧାନ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉପରେ ଅଛି, ଏହାର ମାପ ଅଜ୍ଞାତ, ଏହା ଅନନ୍ତ। ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ଅପରିମିତ; ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ହେଉଥିବା ପ୍ରକୃତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏପରି ଅନେକ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି; ଲକ୍ଷ, କୋଟି, ଶତ କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି। ଯେପରି ତିଳ ଫଳରେ ତେଲ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି, ସେପରି ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମବୋଧ ନିର୍ବାହିତ ଆତ୍ମା ପ୍ରଧାନକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି। ପ୍ରଧାନ ଓ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ମହାବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାହିତ ଓ ନିର୍ଭର। ଏହି ଦୁଇର ଭିନ୍ନତା ଓ ନିର୍ଭରତାର କାରଣ ହେଉଛି ଶକ୍ତି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିରେ ଚଳନ କାରଣ ହିସାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଯେପରି ବାୟୁ ଜଳ ସହ ମିଶି ଅନେକ ଜଳବିନ୍ଦୁକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ପ୍ରଧାନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଧାରଣ କରେ। ମୂଳ ବିଜ ଠାରୁ ଶୃଙ୍ଗ, ତଣ୍ଡ, ଶାଖା ଆଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ମୂଳ ବିଜ ଠାରୁ ଅନ୍ୟ ବିଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଏହି ପୂର୍ବଯୁଗୀ ବିଜ ଓ କାରଣ ଅନୁସରିଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଠାରୁ ମହାତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାଠାରୁ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହାଠାରୁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ, ତାହାଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା। ଯେପରି ଗଛର ଅନେକ ବିଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲେ ଗଛର କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲେ ମୂଳ ଜୀବର କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ସମ୍ପର୍କ, ଦୂରତା, କାଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କାରଣ ଗଛର ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ଅଛି, ସେପରି ବିଶ୍ୱର ପରିଣାମରେ ଏକମାତ୍ର ହରି ହିଁ କାରଣ। ଅନ୍ଧ ଧାନର ବିଜରେ ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ଅଙ୍କୁର, ତଣ୍ଡ, ଯବ, ଫୁଲ, ଦୁଧ, ଏବଂ ଧାନ ଦାନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଖୋସା ଓ ଧାନ ଦାନା ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ନିମିତ୍ତ କାରଣ ମିଳିଯାଏ। ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା; ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କରେ ବ୍ୟାପି, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶେଷରେ ବିଲୟ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାରେ ବ୍ୟାପି, ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେ ହିଁ ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ବ୍ୟକ୍ତ ରୂପ, ବିଶ୍ୱ ନିଜେ; ସମସ୍ତ ବିଲୟ ହୁଏ ଏହିଠାରେ, ଏବଂ ଏହିଠାରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ்ଯଜ୍ଞ ରୂପେ ପୂଜିତ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ; ଅର୍ପଣ ଆଦି ସମସ୍ତ ଉପାୟ—କିଛି ହରିଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ପରାଶର ଏହାପରି କହିଲେ— ଆକାଶରେ ଦେବତାଙ୍କର ଯେଉଁ ତାରାମୟ ମକର ଆକୃତି ରୂପ ଅଛି, ସେହି ହରିଙ୍କର ରୂପ; ଧ୍ରୁବ ତାହାର ପୁଛରେ ଅଛି। ଏହି ଆକୃତି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଅନ୍ତି; ତାରାମାନେ ଏହାକୁ ଚକ୍ରରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବାପରି ଅନୁସରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଧ୍ରୁବ ସହ ବାୟୁର ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ଆକାଶରେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଏହି ମକର ଆକୃତିକୁ ନାରାୟଣ କୁହାଯାଏ; ସେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତ ଆବାସର ଆଧାର। ଉତ୍ତାନପାଦର ପୁତ୍ର, ଯିଏ ଜଗତ୍ର ନାଥଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ, ସେହି ତାରା ହେଲେ; ଧ୍ରୁବ ମକର ଆକୃତିର ପୁଛରେ ବସିଛି।