ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସାଗର, ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ, ଦିଗବଳୟ ଓ ନଦୀମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ଏସବୁର ସାରାଂଶ ଆମେ ଆଗରୁ ଶୁଣିଛୁ। ଏହି ସବୁ ତୁମେ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲ, ଏବେ ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଭୂବର୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ। ଏହିପରି, ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳର ବିନ୍ୟାସ ଓ ମାପ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କୁହ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ମୁନି। ଶ୍ରୀ ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ—ପୃଥିବୀ, ତାହାର ସାଗର, ନଦୀ ଓ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକର ସୀମା ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଯେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର କିରଣ ପହଞ୍ଚେ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଆକାଶର ମାପ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାସର ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପୃଥିବୀଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କକ୍ଷ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଏହି ଦୂରରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ବୃତ୍ତ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ତାରାମଣ୍ଡଳରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ବୁଧ ଗ୍ରହ ଅଛି; ବୁଧଠାରୁ ସେଇ ଦୂରରେ ଶୁକ୍ର ଅଛି। ଶୁକ୍ରଠାରୁ ସେଇ ଦୂରରେ ମଙ୍ଗଳ ଅଛି; ମଙ୍ଗଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେବତାଙ୍କର ପୁରୋହିତ ବୃହସ୍ପତି ଅଛନ୍ତି। ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଶନି ଅଛି; ଶନିଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତ ଋଷିମଣ୍ଡଳ ଅଛି। ଏହି ଋଷିମଣ୍ଡଳଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳର କେନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହିପରି ତିନି ଲୋକର ଉଚ୍ଚତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏହି ପୃଥିବୀ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞ ଏଠାରେ ସ୍ଥିତ। ଧ୍ରୁବଠାରୁ ଉପରେ ଦଶ ମିଲିଅନ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରୁଥିବା ମହାତ୍ମାମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଦୁଇଶେ ମିଲିଅନ ଯୋଜନ ଉପରେ ଜନଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସନନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଚିତ୍ତ ସନ୍ତାନମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ଜନଲୋକଠାରୁ ଚାରିଗୁଣା ଦୂରରେ ଟପୋଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବିରାଜା ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖ ରହିତ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଟପୋଲୋକଠାରୁ ଛଅଗୁଣା ଦୂରରେ ସତ୍ୟଲୋକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକ, ଯେଉଁଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ପୁନର୍ବାସ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ପଦବି ଆଧାରରେ ଚାଲିବାଯୋଗ୍ୟ ଭୂମି ଅଛି, ତାହାକୁ ଭୂର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ମୁଁ ଏବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଓ ଋଷିମାନେ ପରିଚର୍ୟା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଭୂବର୍ଲୋକ—ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ। ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଚୌଦ ନିୟୁତ ଦୂର ଅଛି, ସେଉଁଠି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ କୁହାଯାଏ; ଏହି ବିନ୍ୟାସ ଲୋକବିଧି ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ମୁନିମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ତିନି ଲୋକ (ଭୂ, ଭୂଵ, ସ୍ୱର୍ଗ) କୃତ୍ରିମ ବୋଲି ମନ୍ୟ; ଜନ, ତପ, ସତ୍ୟ ଏହି ତିନିଟି ଅକୃତ୍ରିମ ଲୋକ। କୃତ୍ରିମ ଓ ଅକୃତ୍ରିମ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଏହା ଶୂନ୍ୟ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସାତି ଲୋକ ଓ ସାତି ପାତାଳ ବିଷୟରେ କୁହିଛି; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତୃତି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପର, ତଳ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଏକ ଡାବର ମାଛିପଣ୍ଡର ମାନେ ଯେପରି ମଣ୍ଡିତ ଥାଏ, ସେହିପରି କୋସା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି। ଏହି ଡାଣ୍ଡାକୁ ଦଶଗୁଣ ଆକାରର ଜଳ ଘେରିଛି; ସମସ୍ତ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ବାହାରେ ଅଗ୍ନି ଘେରିଛି। ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଛି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ, ଆକାଶକୁ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଏହାକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଘେରିଛି; ଏହି ସାତଟି ଆବରଣ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଆକାରର। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରଧାନ ଘେରିଛି, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି; ଏହାର କେତେ ଦୂର ଯାଏ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ଅନନ୍ତ ଓ ଅପରିମିତ। ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ଅପରିମିତ, ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ ଭାବେ ସ୍ଥିତ। ଏପରି ହଜାର ହଜାର, କୋଟି କୋଟି ଏବଂ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି। ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଗ୍ନି ରହିଛି, ସେପରି ଚେତନା ଓ ସ୍ୱୟଂଜ୍ଞାନ ଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ପ୍ରଧାନକୁ ବ୍ୟାପିଛି। ପ୍ରଧାନ ଓ ଆତ୍ମା, ଏହିଦୁଇଁ ବିଷୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, ଏମିତି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଆଶ୍ରିତ। ଏହି ଦୁଇଁର ଭିନ୍ନତା ଓ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଏକ ଶକ୍ତି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଚେତନାକୁ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ କରେ। ଯେପରି ପବନ ଜଳ ସହିତ ମିଶି ଶତଶଃ ଜଳବିନ୍ଦୁକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ପ୍ରଧାନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଧାରିତ। ଏବଂ ମୂଳ ବୀଜରୁ ଯେପରି ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ଶାଖା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିକାଶ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରଥମ ବୀଜରୁ ଅନ୍ୟ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ ବୀଜ, ତାହାଠାରୁ ଆଉ ଅନ୍ୟ, ଏଭଳି ଧାରାବାହିକ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ବିକାଶ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତ, ତାହାଠାରୁ ଦେବତାମାନେ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ, ତାଙ୍କରୁ ଆଉ ସନ୍ତାନମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପରି ଗଛରୁ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଗଛର କିଛି କମିଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମୂଳ ଉତ୍ସର କିଛି କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ସମୟ, ଦୂରତା ଇତ୍ୟାଦି ଗଛ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ରୂପାନ୍ତରରେ ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀହରି। ଯେପରି ଧାନ ଦାଣା ମଧ୍ୟରେ ମୂଳ, ତଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ଅଙ୍କୁର, ତଣ୍ଡ, ମୁଣ୍ଡ, ଫୁଲ, କ୍ଷୀର ଓ ଧାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ଉଚିତ କାରଣ ମିଳିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଅଂଶ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟାରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।