ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ, “ଓ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା, ଯଜ୍ଞ, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଓ ଜପ ଆଦି ସମୟରେ ନିରନ୍ତର ଲଗିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଦି କିଛି ବିଘ୍ନ ଆସେ, ସେ ମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରାପ୍ତି ଭଳି ଫଳ ମିଳେ। ସ୍ୱର୍ଗ ଯେଉଁଠାରେ ପୁନଃ ଆସିବାକୁ ପଡ଼େ, ତାହା ସହ ବାସୁଦେବ ନାମ ଜପର ମୁକ୍ତିର ବୀଜ ସମାନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାର କିଛି ତୁଳନା ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଯିଏ ଦିନ ଓ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ଓ ନରକ ହେଉଛି ତାହାର ବିପରୀତ। ଏହି ‘ନରକ’ ଓ ‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ଶବ୍ଦ ତପ ଓ ପୁଣ୍ୟର ଚିହ୍ନ। ଏକ ଜିନିଷ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏ; ଏପରି ହେଲେ, କିପରି କେବଳ ଏକ ଜିନିଷ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଥାଇପାରିବ? ଏହି ଏକାଇ ଜିନିଷ ଏକଥିରେ ଆନନ୍ଦର କାରଣ, ଆଉ ଏହି ଅନ୍ୟଥା ଦୁଃଖର କାରଣ; ଏହି ଏକାଇ ଜିନିଷ ଦ୍ୱେଷ ଓ ପ୍ରସନ୍ନତାର ମୂଳ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ, କୌଣସି ଜିନିଷ ନିଜରେ ଦୁଃଖର ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ସୁଖର ନୁହେଁ; ଏହା ମନର ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଯାହା ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ଜ୍ଞାନ ଏକାଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବନ୍ଧନ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏହି ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଏହାଠାରୁ ବାହାରେ କିଛି ନାହିଁ। ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ଭାବେ ବୁଝିବା ଦରକାର। ଏପରି ଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ଚକ୍ର, ତଳ ଲୋକ ଓ ନରକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ବିଷୟରେ କହିଦେଲି। ସାଗର, ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ, ଦିଗ ଓ ନଦୀମାନେ ସାରାଂଶ ଭାବରେ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? ତାପରେ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ପୃଥିବୀ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ କହିଦେଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଭୂଵର୍ଲୋକ ଆଦି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହା ସହିତ ଗ୍ରହମାଣ୍ଡଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମାପ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।” ଶ୍ରୀ ପରାଶର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ପୃଥିବୀ, ସାଗର, ନଦୀ ଓ ପର୍ବତ ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ରଶ୍ମି ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ସେଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ପ୍ରମାଣ ବିବେଚିତ। ଆକାଶର ମାପ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାସର ସମାନ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳ ପୃଥିବୀଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଏତେଇ ଦୂରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ମଣ୍ଡଳ। ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଅଛି। ତାରାମଣ୍ଡଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ବୁଧ ଗ୍ରହ ଅଛି; ସେଉଠାରୁ ଏଉଁ ଦୂରେ ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହ; ଏଉଁ ଦୂରେ ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହ; ମଙ୍ଗଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି; ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଶନି ଅଛି; ଏଉଁଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତୃଷିମଣ୍ଡଳ; ତାହାଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଚକ୍ରର ଧୁରା ରୂପେ ଅବିଚଳ ଅଛି। ଏଭଳି ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ତିନି ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ଧ୍ରୁବଠାରୁ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ (ଦଶ ଲକ୍ଷ) ଯୋଜନ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠି କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅମର ଜନମାନେ ବସନ୍ତି। ଏଠାରୁ ଦୁଇ କୋଟି ଯୋଜନ ଉପରେ ଜନଲୋକ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପବିତ୍ର ସନନ୍ଦନ ଆଦି ପୁତ୍ରମାନେ ବସନ୍ତି। ଜନଲୋକଠାରୁ ଚାରିଗୁଣା ଦୂରେ ତାପୋଲୋକ, ଯେଉଁଠି ବିରାଜ ଦେବମାନେ ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖ ନାହିଁ ଭାବେ ବସନ୍ତି। ତାପୋଲୋକଠାରୁ ଛଅ ଗୁଣା ଉପରେ ସତ୍ୟଲୋକ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିଶ୍ରାମ ଓ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀ ଓ ଯାହା ପଦେ ଚଳନୀୟ, ସେ ଭୂର୍ଲୋକ; ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ମୁଁ କହିଦେଲି। ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ସେ ହେଉଛି ଭୂଵର୍ଲୋକ। ଧ୍ରୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟର ଚୌଦ ନିୟୁତ ଯୋଜନ ଦୂରିକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନି ଲୋକ କୃତ୍ରିମ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ; ଜନ, ତାପସ ଓ ସତ୍ୟ ଏହି ତିନି ଅକୃତ୍ରିମ ଲୋକ। ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଥିରେ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ଓ ସପ୍ତ ତଳ ଲୋକ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ କହିଦେଲି; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ବୃକ୍ଷ ଫଳର ବୀଜ ଭଳି ଚାରିପଟେ ଢାକି ରହିଛି। ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ଦଶଗୁଣା ଜଳ ଢାକିଛି; ତାହା ପରେ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ବାହାରେ ଅଗ୍ନି ରହିଛି। ଅଗ୍ନିକୁ ବାୟୁ ଢାକିଛି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶ, ଆକାଶକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ସେଉଠାରୁ ପ୍ରଧାନ; ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବବର୍ଗ ଅପେକ୍ଷା ଦଶଗୁଣା ଅଧିକ। ପ୍ରଧାନ ସମସ୍ତକୁ ଢାକି ଅଛି, ଏହାର ମାପ କେହି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହା ଅନନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର କାରଣ। ଏପରି ଅନେକ ଅଣ୍ଡ ଅଛି, ହଜାର ହଜାର, କୋଟି କୋଟି ଏବଂ ଅନେକ ଶତ ମିଳିଅନ। ଯେପରି ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପ୍ରଧାନରେ ଚେତନା ଏବଂ ସ୍ୱ-ସଂବିତ୍ତି ସହିତ ଆତ୍ମା ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ପ୍ରଧାନ ଓ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ସାର ଭାବେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ଓ ନିର୍ଭର ରୂପେ ଅଛନ୍ତି।