ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ— ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ନିଜର ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିନ୍ତା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ନରକବାସୀମାନେ ଉଲ୍ଟା ମୁଣ୍ଡ କରିଥିବାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ନରକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଉଲ୍ଟା ମୁଣ୍ଡ କରିଥିବାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଚଳ ଜୀବ, କୀଟପତଙ୍ଗ, ଅଣ୍ଡଜ (ଡିମ୍ବରୁ ଜନ୍ମ), ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମାନବ, ଧାର୍ମିକ, ଦେବତା ଏବଂ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ଜୀବ— ସମସ୍ତେ ନିୟମିତ କ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀର ଜୀବମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରେଣୀର ଏକ ହଜାରମା ଅଂଶ ଅଟୁଟ ରଖନ୍ତି, ଏହିପରି କ୍ରମେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚକ୍ରରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଯେପରିମାଣେ ଜୀବ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ନରକରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ମଣିଷ ପାପ କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ନ କରି, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରୁ ଦୂରେ ଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପ ପାଇଁ ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି; ଏହିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ବଡ଼ ପାପ ପାଇଁ ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଛୋଟ ପାପ ପାଇଁ ଛୋଟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ— ଏହିପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବାଦି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତପସ୍ୟାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହେଉଛି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ପାପ କଲେ ପ୍ରକୃତ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଅନୁଭବ କରେ, ତାହାର ପାଇଁ ବଡ଼ ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ସ୍ମରଣ। ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରଭାତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ସ୍ମରଣ କଲେ, ମଣିଷ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ତାହା ଏକ ବାଧାବାହକ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ବାସୁଦେବରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରେ, ସେଠାରେ ଯଦି କିଛି ବିଘ୍ନ ଆସେ, ତେବେ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଫଳ ମିଳେ। ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ପୁଣି ଫେରିଆସିବାର ସହିତ ମୁକ୍ତିର ବୀଜ 'ବାସୁଦେବ' ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣର କି ତୁଳନା? ଏହିପରି, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଦିନ ଓ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ଯାହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ନରକ ତାହାର ବିପରୀତ। 'ନରକ' ଓ 'ସ୍ୱର୍ଗ' ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏକେ ଜିନିଷ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏ; ତେଣୁ କେମିତି ଏକ ଜିନିଷ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅଟୁଟ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯିବ? ଏହି ଏକାଟି ଜିନିଷ ଯେଉଁଠାରେ ସୁଖ ଦେଉଥିଲା, ଆଉଥରେ ସେହି ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ; ସେଠି ଏହା କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରସନ୍ନତା ଦୁହିଁର କାରଣ ହୁଏ। ତେଣୁ, କୌଣସି ଜିନିଷ ନିଜର ଗୁଣରେ ନ ଦୁଃଖ ନ ସୁଖ, ଏହି ସମସ୍ତ ମନର ବିକାର, ଯାହା ସୁଖ-ଦୁଃଖର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଜ୍ଞାନକୁ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ। ମୈତ୍ରେୟ, ବୁଝ, ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ— ଦୁହିଁର ରୂପରେ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ଚକ୍ର, ସମସ୍ତ ପାତାଳ ଓ ନରକ ବିବରଣୀ ଦେଲି। ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ଦିଗ୍ବିଭାଗ ଓ ନଦୀ— ସମସ୍ତଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମୁଁ କରିଦେଲି। ଏଠାରୁ ଅଧିକ ତୁମେ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୈତ୍ରେୟ ପଚାରିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ପୃଥିବୀ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହିଦେଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଭୁଵର୍ଲୋକ ଆଦି ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏହିପରି, ମୁଁ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମାପ ନେଇ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଦୟାକରି ଏହି ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ। ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ— ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଯେଉଁଠାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ରଶ୍ମି ପହଁଚେ, ସେଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀର ପ୍ରସାର ବିଚାର କରାଯାଏ। ଆକାଶର ମାପ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାସର ସମାନ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କ୍ଷେତ୍ର ପୃଥିବୀଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଆଉ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି। ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ପୁଣି ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଶୋଭିତ। ତାରାମଣ୍ଡଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ବୁଧ ଗ୍ରହ, ଏହିପରି ବୁଧଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହ, ଶୁକ୍ରଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଉପରେ ମଙ୍ଗଳ, ମଙ୍ଗଳଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି, ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଉପରେ ଶନି, ଏବଂ ଶନିଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଣ୍ଡଳ। ସେଠାଠାରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଧୁରା ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହିପରି ତିନି ଲୋକର ଉଚ୍ଚତା ବିବରଣା ହେଲା। ଏହି ପୃଥିବୀ ଯଜ୍ଞର କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଏଠିରେ ଯଜ୍ଞ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଧ୍ରୁବଠାରୁ ଦଶ ମିଲିଅନ ଯୋଜନ ଉପରେ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରାଯାଏ। ତାଠାରୁ ଦୁଇଶ ମିଲିଅନ ଯୋଜନ ଉପରେ ଜନଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ସନନ୍ଦନ ଆଦି ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରମାନେ ବାସ କରନ୍ତି। ଜନଲୋକଠାରୁ ଚାରିଗୁଣ ଦୂରେ ଟପୋଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ବିରାଜା ଦେବତାମାନେ ଦୁଃଖ ରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଟପୋଲୋକଠାରୁ ଛଉ ଗୁଣ ଉପରେ ସତ୍ୟଲୋକ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକ ଓ ଏଠାରୁ ପୁଣି ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ଫେରିବା ନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ଯାହା ଚାଲିଯିବାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ମୃତ୍ତିକାର ତାହାକୁ ଭୂର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଭୂର୍ଲୋକର ବିସ୍ତୃତି ମୁଁ କହିଦେଲି। ପୃଥିବୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟମଧ୍ୟର ଯାହା ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଓ ଋଷିମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଭୁଵର୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ।