ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ— ଏହି ଜଗତରେ ଅନେକ ପାପ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ କିପରି ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଜୁଆରୀ, ମାଛ ଧରିବା ଲୋକ, ମାଟି ଦେଉଁଥିବା ପାତ୍ରରୁ ଖାଇଥିବା, ବିଷ ଦେଇ ମାରିଥିବା, ସୁଇ ତିଆରି କରୁଥିବା, ମହିଷ ରଖିବା, ଉତ୍ସବ ଦିନରେ କାମ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ— ଏମାନେ ନରକକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଗୃହ ଜଳାଇଥିବା, ମିତ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବା, ଭବିଷ୍ୟତ୍ କହିଥିବା, ଗ୍ରାମ ପୁଜାରୀ, ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ଏବଂ ସୋମ ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ବୈତରଣୀ ନଦୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ସ୍ପର୍ମ ହାରାନ୍ତି, ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରନ୍ତି, ଅଶୁଚି ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ଠକେଇ ଜୀବିକା ଚାଳନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାର ନରକରେ ପଡନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ କାରଣ ବିନା ଜଙ୍ଗଲ କାଟନ୍ତି, ସେମାନେ କଟା ଗଛର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଭେଡ଼ା ଚୋରି କରୁଥିବା ଏବଂ ଶିକାର କରୁଥିବା ଲୋକ ଅଗ୍ନିର ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜଜନ, ଗୃହ କିମ୍ବା ଖେତ ଜଳାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ନରକରେ ପଡନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ନିଜ ଆଶ୍ରମ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସହିତ ଲୋହର କଳା ପିଞ୍ଜାର ମଧ୍ୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଥିଲେ ଶୁନା ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ସ୍ପର୍ମ ହାରାନ୍ତି, କିମ୍ବା ନିଜ ପୁଅକୁ ବେଦ ପଢାନ୍ତି, ସେମାନେ କୁକୁରର ଖାଦ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏମାନେ ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନରକ, ଶହ ଶହ, ହଜାର ହଜାର, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ପାପ ଅଛି, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଏହି ନରକର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ କ୍ଷତ୍ର ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନାହାନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିନ୍ତା, କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ନରକକୁ ବିପତ୍ତି ହୋଇଯାନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନେ ନରକବାସୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ନରକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଅଚଳ ଜୀବ, କୀଟ, ଡିମ୍ବଜ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମାନବ, ଧର୍ମିକ, ଦେବତା ଏବଂ ମୁକ୍ତିପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକ— ସମସ୍ତେ ଏକ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀ ଜୀବମାନେ ଏକ ହଜାରମା ଅଂଶରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯେତେ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ନରକରେ ମଧ୍ୟ ତେତେ ଅଛନ୍ତି; ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରୁ ଦୂର ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି; ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତମାନେ ପ୍ରକୃତ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ବଡ଼ ପାପ ପାଇଁ ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଛୋଟ ପାପ ପାଇଁ ଛୋଟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ— ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବାଦି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି, ମୈତ୍ରେୟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତପସ୍ୟା ଆଧାରିତ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା। ଯେଉଁ ଲୋକ ପାପ କରିବା ପରେ ପ୍ରକୃତ ପଶ୍ଚାତାପ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବରେ ନେଇଥାନ୍ତି। ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରଭାତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକାନ୍ତ ସମୟରେ ସ୍ମରଣ କରିଲେ, ଲୋକ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିଥାଏ, ତାହା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବାଧା ହୋଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଯଜ୍ଞ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କାଳରେ ଭାସୁଦେବଙ୍କୁ ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରନ୍ତି, ମୈତ୍ରେୟ, ତାଙ୍କର ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା କେବଳ ଦେବତାମାନେ ନାୟକ ହେବାର ଫଳ ହୋଇଥାଏ। ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଏକ ଫେରି ଆସିବା ଅଛି, ଏବଂ 'ଭାସୁଦେବ' ଉଚ୍ଚାରଣ ମୁକ୍ତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଜ ହୋଇଥାଏ— ଏଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭର ତୁଳନା ନାହିଁ। ଏହିପରି, ମୁନି, ଯେଉଁ ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦିନ ଓ ରାତି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ନରକ ତାହାର ବିପରୀତ। 'ନରକ' ଓ 'ସ୍ୱର୍ଗ' ଶବ୍ଦ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ। ଏକ ବସ୍ତୁ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୋଧର କାରଣ— ଏହିପରି, ବସ୍ତୁ କିପରି ବସ୍ତୁର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ହୋଇପାରିବ? ସେହି ବସ୍ତୁ ସୁଖ ଦେଇଥିଲା, ପୁନଃ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ; ଏହି ବସ୍ତୁ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, କିଛି ନିଜସ୍ୱ ଦୁଃଖ ନୁହେଁ, କିଛି ନିଜସ୍ୱ ସୁଖ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ମନର ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ଏହାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ। ଜ୍ଞାନ ଏକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ; ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ହେଉଛି। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଜ୍ଞାନର ଗୁଣରେ ଅଛି, ଏହା ଠାରୁ ତୁଳନା କରିବା ଭଲ ନୁହେଁ। ମୈତ୍ରେୟ, ଜ୍ଞାନ ଏକା ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏପରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ବୃତ୍ତ, ସମସ୍ତ ପାତାଳ ଏବଂ ନରକ ବିବରଣା ଦେଇଛି, ଦ୍ୱିଜଜନ। ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ, ଦ୍ୱୀପ, ଅଞ୍ଚଳ, ନଦୀ— ସମସ୍ତ ଏକ ସାରାଂଶରେ କହିଛି; ଏପରି, ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ପୃଥିବୀର ବିବରଣା ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବେ, ମୁଁ ଭୁବର୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏହିପରି, ଗ୍ରହମାନେ କିପରି ଅନୁକ୍ରମ ଏବଂ ମାପ ଅଛି, ମୋତେ କହିବେ। ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ— ପୃଥିବୀ, ଏହାର ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ପାହାଡ ଯେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଅଗ୍ନିର କିରଣ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ସେତେ ଦୂର ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ମାନାଯାଏ। ଆକାଶର ମାପ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାସର ସମାନ ଅଛି। ମୈତ୍ରେୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳ ପୃଥିବୀରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଏହି ଦୂରରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ମଣ୍ଡଳ ଅଛି।