ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି କଥା କହିଲେ: “ଯିଏ ନିଜ ଝିଅ-ଝିଅଘରୁ କିମ୍ବା ଝିଅଙ୍କୁ ଅପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଭାବରେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୁଏ, ସେ ବଡ଼ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥାଏ; ଯିଏ ଗୁରୁମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଅବାଦ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ଯିଏ ବେଦକୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରେ, ବେଦ ବିକ୍ରୟ କରେ, କିମ୍ବା ନିଷିଦ୍ଧ ନାରୀଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୁଏ, ସେମାନେ ଲବଣ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଚୋର ଏବଂ ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଅଞ୍ଚଳ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ, ସେମାନେ ଗଳିଥିବା ଲୋହାରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି। ଯିଏ ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ କିମ୍ବା ମଣି ଭ୍ରଷ୍ଟ କରେ, ସେ କ୍ରିମିଭକ୍ଷ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ କୀଟମାନେ ଭୋଗ କରାନ୍ତି। ଯିଏ ପିତୃ, ଦେବତା, ଅତିଥିକୁ ପୂଜା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଖାଏ, ସେ ନିଜ ଲାଲ ଖାଉଥିବା ପରି ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ତୀର ଏବଂ ଖୁଣ୍ଟିରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୁଏ। ଯିଏ କାନ କାଟିଦିଏ, କିମ୍ବା ତଳୱାର ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରରେ ହତ୍ୟା କରେ, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଯାନ୍ତି। ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତଳକୁ ମୁଣ୍ଡ ଦିଏ ଥିବା ନରକକୁ ଯାନ୍ତି; ଅପାତ୍ର ଲୋକଙ୍କୁ ବିଦି ଦେଉଥିବା ପୁରୋହିତ ଏବଂ ତାରା ଦେଖି ଶୁଭାଶୁଭ କୁହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯିଏ ପିୟା ଦାଲ ଚିରା ଖାଏ କିମ୍ବା ଏକା ତୁରେ ଖାଏ, ସେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଲାକ, ମାଂସ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ତିଳ, ଲୁଣ ବିକ୍ରୟ କରେ, ସେ ଏହି ନରକରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି। ଯିଏ ବିବିଧ ପଶୁପକ୍ଷୀ ପାଳି ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ନରକରେ ଯାନ୍ତି। ଜୁଆରି, ମାଛ ଧରୁଥିବା, ମାଟି ଭାଡ଼ରୁ ଖାଉଥିବା, ବିଷ ଦେଉଥିବା, ସୁଇ ତିଆରି କରୁଥିବା, ମହିଷ ରଖୁଥିବା, ଉତ୍ସବ ଦିନରେ କାମ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ—ସେମାନେ ନରକରେ ଯାନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଲଗାଇଥିବା, ମିତ୍ର ହତ୍ୟା କରୁଥିବା, ଭବିଷ୍ୟତ୍ କୁହୁଥିବା, ଗ୍ରାମ ପୁରୋହିତ, ରକ୍ତରେ ଅନ୍ଧ ହୁଏଥିବା, ସୋମ ବିକ୍ରୟ କରୁଥିବା—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନରକରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି। ଯିଏ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଗ୍ରାମ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେ ବୈତରଣୀ ନଦୀକୁ ଯାନ୍ତି। ଯିଏ ଶୁକ୍ର ପତନ କରେ, ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ, ଅଶୁଚି ରହେ, କିମ୍ବା ଭଳି ଚାଳ କରେ, ସେ କଳା ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ଯିଏ କାରଣ ବିନା ଜଙ୍ଗଲ କାଟିଦିଏ, ସେ ତଳୱାର ଦଳର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାନ୍ତି; ଭେଡ଼ ଚୋର କିମ୍ବା ଶିକାରୀ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି। ଘର କିମ୍ବା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଗ୍ନି ଲଗାଇଥିବା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନରକରେ ଯାନ୍ତି। ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରେ କିମ୍ବା ନିଜ ଶ୍ରେଣୀ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସହିତ ଲୋହା ଚିମଟାର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି। ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଦିନେ ଶୁକ୍ର ପତନ କରେ, କିମ୍ବା ପୁଅଙ୍କୁ ବେଦ ପଢ଼ାଏ, ସେ କୁକୁରର ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅନେକ ନରକ, ଶତ-ଶହ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦଣ୍ଡିତ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମିତ୍ତ ଅନେକ ନରକ ଅଛି, ଏବଂ ଲୋକ ଏହି ନରକର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଜାତି ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେନି, କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିନ୍ତା, କଥାରେ ଅନୁଚିତ କରେ, ସେ ନରକକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନେ ନରକବାସୀମାନେ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ନରକବାସୀମାନେ ଦେବତାମାନେ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଅଚଳ, କୀଟ, ଡିମ୍ବଜ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ, ଧର୍ମିକ, ଦେବତା, ମୁକ୍ତି—ସବୁ ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ମାନେ ଏକ ହଜାର ଅଂଶରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନୁକ୍ରମରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଗତି ଚାଲିଥାଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ଯେତେ ଜୀବ ଅଛି, ନରକରେ ମଧ୍ୟ ତେତେ ଅଛି; ଯିଏ ପାପ କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରେନି, ସେ ନରକକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ପାପ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ୍ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି; ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତଥା ଋଷିମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ମହାପାପ ପାଇଁ ମହା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ୍, ଅଳ୍ପ ପାପ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ୍—ଏହିପରି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁ ଆଦି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି, ମୈତ୍ରେୟ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ୍ ତପସ୍ୟା ମୁଖ୍ୟ; ତଥାପି ସମସ୍ତ ପାଇଁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ୍ ହେଉଛି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିନ୍ତନ। ଯଦି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ପାପ ପାଇଁ ଏକାନ୍ତ ଅନୁତାପ ଅନୁଭବ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ୍ ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ଚିନ୍ତନ। ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରଭାତ, ରାତି, ସନ୍ଧ୍ୟା, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ଦୂର କରିଥାଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହେଲେ, ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ଯଦି ମିଳେ, ତାହା ଅବରୋଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଯିଏ ଲୋକର ମନ ଭାସୁଦେବରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଦେବତା ଆଦିର ଅଧିକାରୀ ହେବା ପରି। ସ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ ଚଡ଼ିବା, ଯାହା ପୁନର୍ବାସନ ହୁଏ, ଏବଂ ‘ଭାସୁଦେବ’ ଉଚ୍ଚାରଣ ଯାହା ମୁକ୍ତିର ବୀଜ, ତାହାର ତୁଳନା କ’ଣ? ଏହିପରି, ମୈତ୍ରେୟ, ଯିଏ ଦିନ ଓ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏନି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ସ୍ୱର୍ଗ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ନରକ ତାହାର ବିପରୀତ। ‘ନରକ’ ଓ ‘ସ୍ୱର୍ଗ’ ଶବ୍ଦ ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟକୁ ଉପଲକ୍ଷ କରେ। ଏକ ଜିନିଷ ଦୁଃଖ, ସୁଖ, ଇର୍ଷ୍ୟା, କ୍ରୋଧର କାରଣ ହୁଏ; ତେଣୁ କିପରି ଏକ ଜିନିଷ ଏକ ଜିନିଷର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇପାରିବ? ଏହି ଜିନିଷ ସୁଖର କାରଣ ହେଲେ, ପୁନଃ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ; ଏହି ଜିନିଷ କ୍ରୋଧ ଓ ଅନୁଗ୍ରହର କାରଣ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ କେଉଁଠି ଦୁଃଖର ସ୍ୱଭାବ ଅଛି, କେଉଁଠି ସୁଖର ସ୍ୱଭାବ ଅଛି? ଏହି ସବୁ ମନର ରୂପାନ୍ତର, ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଆଦିର ଲକ୍ଷଣ। ଜ୍ଞାନ ଏକା ଦେବାତ୍ମା; ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱଭାବ; ଜ୍ଞାନ ବାହାରେ କିଛି ନାହିଁ। ମୈତ୍ରେୟ, ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇଁ।