ମହାମୁନି, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମିମାଣ୍ଡଳର ବିବରଣୀ ଶୁଣ। ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଦ୍ୱୀପ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ଅନ୍ୟ ଗୁଡିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଶ ହଜାର କମ୍। ସେମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ତିନି ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥ ଅନୁସାରେ ଅଛନ୍ତି। ଭାରତ ଏହି ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ତା’ପରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ଏବଂ ମେରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ହରିବର୍ଷ ଅଛି। ଉତ୍ତରେ ରମ୍ୟକ ଓ ତା’ପରେ ହିରଣ୍ମୟ ଅଛି, ଏଠି ଉତ୍ତରକୁରୁମାନେ ବସୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଭାରତ ରହିଛି। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପ ନବହଜାର ଯୋଜନ ଆୟତନର, ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉତ୍ତଙ୍କିତ। ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହାର ବ୍ୟାପକତା ନବହଜାର ଯୋଜନ। ଏଠି ଚାରିଟି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ ଅଛି—ଏମାନେ ମେରୁରୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିବା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାର ଅଟଳ ଦୂର୍ଗ। ପୂର୍ବରେ ମନ୍ଦର, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବିପୁଳ, ଉତ୍ତରରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତ ବିଶିଷ୍ଟ। ଏହି ପର୍ବତମାନେ କଦମ୍ବ, ଜମ୍ବୁ, ପିପ୍ପଳ ଓ ବଟବୃକ୍ଷରେ ଆଛାଦିତ, ଏହି ବୃକ୍ଷମାନେ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ପରି ଏକେକଟି ଏଗାରଶ ଶତ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ। ଏଠିରେ ଥିବା ଜମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ‘ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ’ ର ମୂଳକାରଣ, ଏଠିରେ ଫଳଗୁଡିକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଆକାରର। ଏହି ଫଳଗୁଡିକ ପର୍ବତ ଢାଳରେ ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ତାଙ୍କର ରସ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବହିଯାଏ, ଏହି ରସରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ନଦୀ ‘ଜମ୍ବୁନଦୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ନଦୀର ଜଳ ସେଠାର ଲୋକମାନେ ପାନ କରନ୍ତି, ଏହି ଜଳ ପିଇଲେ ଦେହରେ ଘମ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳତା ନାହିଁ। ଏହି ନଦୀର ଜଳ ପିଇଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ମନସ୍କ ଲୋକ ଏଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ନଦୀର ଝାଗ ମୃଦୁ ପବନରେ ଶୁଖି ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାହା ଜାମ୍ବୂନଦ ନାମକ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହା ସିଦ୍ଧମନ୍ଦଳୀଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ କେତୁମାଳ ଅଛି, ଏହି ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ପୂର୍ବରେ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବୈଭ୍ରାଜ ଓ ଉତ୍ତରରେ ବିଶିଷ୍ଟ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି। ଏଠି ଚାରିଟି ପ୍ରମୁଖ ହ୍ରଦ—ଅରୁଣୋଦ, ମହାଭଦ୍ର, ଅସିତୋଦ ଓ ଶମାନ—ସଦା ଦେବମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ମେରୁ ପୂର୍ବରେ ଶୀତାନ୍ତ, ଶ୍ୱକ୍ରମୁଞ୍ଜ, କୁରରୀ, ମାଲ୍ୟବାନ୍, ବୈକଂକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କେସରାଚଳ ପର୍ବତ ଅଛି; ତେଉଁପରି ତ୍ରିକୂଟ, ଶିଶିର, ପତଙ୍ଗ ଓ ରୁଚକ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଦକ୍ଷିଣରେ ନିଷଧ ଆଦି କେସରାଚଳ ପର୍ବତ—ଶିଖିବାସ, ସବୈଦୂର୍ୟ, କପିଳ, ଗନ୍ଧମାଦନ; ପଶ୍ଚିମରେ ଜାରୁଧି ଆଦି କେସରାଚଳ; ମେରୁ ସମୀପରେ ଜଠର ଆଦି ଅଞ୍ଚଳରେ ଶଂଖକୂଟ, ଋଷଭ, ହଂସ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ; ଉତ୍ତରରେ କାଳଞ୍ଜର ଆଦି କେସରାଚଳ ପର୍ବତ। ମୈତ୍ରେୟ, ମେରୁର ଶୀର୍ଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମହାନଗର ଅଛି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଚୌଦ ହଜାର ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି। ଏହାର ଚାରିପାଖରେ ଏଠି ଏଠି ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ନଗର ଅଛି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦ ତଳରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ପୁରାଇ, ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱର୍ଗରୁ ବ୍ରହ୍ମାପୁରୀ ଚାରିପାଖରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ଚାରିଟି ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଚାରି ଦିଗକୁ ବହିଯାଏ—ସୀତା, ଅଳକାନନ୍ଦା, ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦା ଇତ୍ୟାଦି। ପୂର୍ବ ମେରୁ ପର୍ବତରୁ ସୀତା ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଅନ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ବହି, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଦ୍ୱୀପକୁ ପହଞ୍ଚି ସାଗରେ ମିଶିଯାଏ। ଏଭଳି ଅଳକାନନ୍ଦା ଦକ୍ଷିଣକୁ ଭାରତ ଦେଶକୁ ବହି, ସାତ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଚକ୍ଷୁ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତକୁ ଅଟକାଇ, ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳ କେତୁମାଳକୁ ଯାଇ ସାଗରରେ ମିଶିଯାଏ। ଭଦ୍ରା ଉତ୍ତର ପର୍ବତ ଓ ଉତ୍ତର କୁରୁକୁ ଅଟକାଇ, ଉତ୍ତର ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଆନୀଳ ଓ ନିଷଧ, ମାଲ୍ୟବତ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ—ଏହି ଚାରିଟି ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ଏକ ପଦ୍ମଗର୍ଭ ପରି ଉଭୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଭାରତ, କେତୁମାଳ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କୁରୁ ଏହି ପଦ୍ମର ପତ୍ର ସ୍ୱରୂପ, ପର୍ବତ ସୀମାରେ ବିଭକ୍ତ। ଜଠର ଓ ଦେବକୂଟ ପର୍ବତ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ସୀମାରେ, ଆନୀଳ ଓ ନିଷଧ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଗନ୍ଧମାଦନ ଓ କୈଳାସ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଠାସି ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଅଛି। ନିଷଧ ଓ ପାରିଶାତ୍ର ପର୍ବତ ମେରୁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ତେଉଁପରି ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ଓ ଜାରୁଧି ଉତ୍ତର ସୀମାରେ ଅଛି। ଏଭଳି, ମହାମୁନି, ଜଠର ଆଦି ସମସ୍ତ ସୀମା ପର୍ବତମାନେ ଚାରି ଦିଗରେ ମେରୁକୁ ଆବୃତ କରିଛନ୍ତି। ଏଠି ଶୀତାନ୍ତ ଆଦି ଚାରିଦିଗର କେସର ପର୍ବତମାନେ ଅତି ସୁନ୍ଦର। ପର୍ବତ ଉପତ୍ୟକାରେ ଯେଉଁଠି ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବିହାର କରନ୍ତି, ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବିଷ୍ଣୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତମ କିନ୍ନରମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବମାନେ ଏହି ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ ଉପତ୍ୟକାରେ ଦିନ ରାତି ବିହାର କରନ୍ତି। ଏମାନେ ଭୂଲୋକୀୟ ସ୍ୱର୍ଗ ରୂପେ ପରିଗଣିତ, ଧର୍ମାତ୍ମାମାନଙ୍କର ନିବାସ ସ୍ଥାନ; ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଶତ ଜନ୍ମ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଭଦ୍ରାଶ୍ୱରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ହୟଗ୍ରୀବ ରୂପେ, କେତୁମାଳରେ ବରାହ ରୂପେ, ଭାରତରେ କୂର୍ମ ରୂପେ ବିରାଜିତ। କୁରୁ ଦେଶରେ ଗୋବିନ୍ଦ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପେ ବସିଛନ୍ତି; ହରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ରୂପେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି।