ମୈତ୍ରେୟ ଋଷି ପରାଶରଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ମୋତେ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ବିସ୍ତୃତି ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେତେ ଉପଦ୍ୱୀପ, ସାଗର, ଅଞ୍ଚଳ, ପର୍ବତ, ଜଙ୍ଗଲ, ନଦୀ, ଏବଂ ନଗର ଅଛି? ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବର ନିବାସସ୍ଥଳ କେଉଁଠି? ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଆକାର, ଭିତି, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ? ଓ ମୁନି, ଦୟାକରି ଏହାର ସଠିକ୍ ବିନ୍ୟାସ ବିବରଣା କରନ୍ତୁ।” ପରାଶର ଋଷି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଏହା ବିବରଣା କରିବି, କାରଣ ଏହି ବିଷୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣା ଦେବାକୁ ଶତ ବର୍ଷ ଲାଗିଯିବ। ଦୁଇଟି ଉପଦ୍ୱୀପ ଅଛି—ଜମ୍ବୁ ଓ ପ୍ଲକ୍ଷ; ତୃତୀୟ ଉପଦ୍ୱୀପ ହେଉଛି ଶାଲମଳୀ। ଏହାପରେ କୁଶ, କ୍ରଉଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର ଉପଦ୍ୱୀପ ଅଛି। ଏମିତି ସାତି ଉପଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଏବଂ ସାତି ସାଗର ଏମାନଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛି—ଲୁଣପାଣି, ଇଖୁରସ, ମଦ, ଘିଅ, ଦହି, ଦୂଧ ଓ ଜଳ ର ସାଗର। ସମସ୍ତ ଉପଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଏବଂ ଏହାର ମଧ୍ୟକୁ ବର୍ଣ୍ଣମୟ ମେରୁ ପର୍ବତ ଅଛି। ଏହି ପର୍ବତ ତଳକୁ ଶୋଳେ ହଜାର ଯୋଜନ ଏବଂ ଉପରକୁ ବତ୍ରିଶ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତି ଅଛି। ଏହାର ଆଧାର ତଳ ଏକ ଲୋଟସ ମଞ୍ଜରୀ ପରି ଆକୃତିର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏହି ଆଧାର ଶୋଳେ ହଜାର ଯୋଜନ ଚୌଡ଼ା। ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ହିମବତ, ହେମକୁଟ ଓ ନିଷଧ ପର୍ବତ ଅଛି; ଉତ୍ତରରେ ନୀଳ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଶୃଙ୍ଗୀ ପର୍ବତ ଅଛି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଦୁଇଟି ପର୍ବତ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତିର, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ତେରେ ହଜାର ଯୋଜନ କମ୍, ଏବଂ ଏମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ତିନି ହଜାର ଯୋଜନ ଅଛି। ଏହି ଉପଦ୍ୱୀପର ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି—ଭାରତ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ହରିବର୍ଷ (ମେରୁର ଦକ୍ଷିଣରେ), ରମ୍ୟକ (ଉତ୍ତରରେ), ହିରଣ୍ମୟ, ଉତ୍ତରକୁରୁ, ଏବଂ ଭାରତ ପରି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ନବ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତିର, ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଭା ଅଛି। ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଏହା ନବ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତିର, ଏଠାରେ ଚାରିଟି ପର୍ବତ ଅଛି। ଏମାନେ ମେରୁର ଆଧାର ଭାବେ ଦାନ୍ତ ପରି ଉଭା ଅଛନ୍ତି, ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ। ପୂର୍ବରେ ମନ୍ଦର, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବିପୁଳା, ଉତ୍ତରରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପର୍ବତ ଅଛି। ଏହି ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକରେ କଦମ୍ବ, ଜମ୍ବୁ, ପିପ୍ପଳ ଓ ବଟ ବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଏମାନେ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଏକ ହଜାର ଏକ ଶୋ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉଭା ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଥିବା ଜମ୍ବୁ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପର ନାମ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ର ଅର୍ଥ ଦେଇଛି; ଏହି ବୃକ୍ଷର ଫଳ ଅତି ବଡ଼, ହାତୀ ପରି ଆକାରର। ଏହି ଫଳ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିଲେ, ତାହାର ରସ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ଏହି ରସରୁ ଏଠାରେ ଜମ୍ବୁନଦୀ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ନଦୀର ଜଳ ଏଠାରେ ବାସିନ୍ଦାମାନେ ପାନ କରନ୍ତି, ଏହି ଜଳ ପାନ କରିବାରୁ ଏଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଘମ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅପକ୍ଷୟ ନଥାଏ। ଏହି ଜଳ ପାନ କରିବାରୁ ଏଠାରେ ଶୁଧ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଏହି ନଦୀର ଝାଗ ଯେତେବେଳେ ଶୀତଳ ପବନରେ ଶୁଖି ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଏହା ଜାମ୍ବୁନଦ ନାମକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଯାହା ସିଦ୍ଧମାନେ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଅଞ୍ଚଳ, ପଶ୍ଚିମରେ କେତୁମାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ପୂର୍ବରେ ଚୈତ୍ରରଥ ଜଙ୍ଗଲ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଗନ୍ଧମାଦନ, ପଶ୍ଚିମରେ ବୈଭ୍ରାଜ ଓ ଉତ୍ତରରେ ନନ୍ଦନ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି। ଅରୁଣୋଦ, ମହାଭଦ୍ର, ଅସିତୋଦ ଓ ଶମାନ ନାମକ ଚାରିଟି ହ୍ରଦ ସଦା ଦେବମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବରେ କେସରାଚଳ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଅଛି—ଶୀତାନ୍ତ, ଶ୍ୱକ୍ରମୁଞ୍ଜ, କୁରରୀ, ମାଲ୍ୟବାନ, ବୈକଙ୍କ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ତିନିକୂଟ, ଶିଶିର, ପତଙ୍ଗ, ରୁଚକ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଦକ୍ଷିଣରେ ନିଷଧ ପର୍ବତ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିଖିବାସ, ସୈବୈଦୂର୍ୟ, କପିଳ, ଗନ୍ଧମାଦନ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମରେ ଜାରୁଧି ଆରମ୍ଭ କରି ଅନ୍ୟ କେସରାଚଳ ପର୍ବତ ଅଛି। ମେରୁ ପର୍ବତ ସାମୀପ୍ୟରେ ଜଠର, ଦେବକୂଟ ଆଞ୍ଚଳରେ ଶଙ୍ଖକୁଟ, ଋଷଭ, ହଂସ, ନାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଛି; ଉତ୍ତରରେ କାଳଞ୍ଜର ଆରମ୍ଭ କରି କେସରାଚଳ ପର୍ବତ ଅଛି। ମୈତ୍ରେୟ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିରା ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମହାନଗର ଅଛି, ଏହା ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଚୌଦ ହଜାର ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତିର। ଏହି ନଗରର ଚାରିପାଖରେ ଆଠ ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟଦିଗରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗର ଅଛି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦ ତଳରୁ ନିସ୍ତ୍ରୁତ ହୋଇ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱର୍ଗରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନଗର ଚାରିପାଖରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏଠାରେ ପଡ଼ି ଏହି ଗଙ୍ଗା ଚାରିଟି ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ—ସୀତା, ଅଳକାନନ୍ଦା, ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦା ଏବଂ ଭଦ୍ରା। ପୂର୍ବ ପର୍ବତରୁ ସୀତା ଆକାଶ ମାଗି ଅନ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ଯାଏ; ପୂର୍ବ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି ସାଗରକୁ ଯାଏ। ଅଳକାନନ୍ଦା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଭାରତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି ସାତ ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ସାଗରକୁ ଯାଏ। ଚକ୍ଷୁ ନଦୀ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କେତୁମାଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଭଦ୍ରା ଉତ୍ତର ପର୍ବତ ଓ ଉତ୍ତରକୁରୁ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉତ୍ତର ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଆନୀଳ ଓ ନିଷଧ, ମାଲ୍ୟବତ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ—ଏହି ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ଲୋଟସ ମଞ୍ଜରୀ ପରି ଉଭା ଅଛି। ଭାରତ, କେତୁମାଳା, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କୁରୁ ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ଏହି ବିଶ୍ୱ-ପଦ୍ମର ପତ୍ର, ପର୍ବତମାନଙ୍କର ସୀମାରେ ଚିହ୍ନିତ। ଜଠର ଓ ଦେବକୂଟ ଦୁଇଟି ପର୍ବତ ଆନୀଳ ଓ ନିଷଧ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସୀମା ପର୍ବତ ଭାବେ ଅଛି। ଗନ୍ଧମାଦନ ଓ କୈଳାସ ପର୍ବତ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଠାଉଁ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି।