ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରେ ସବନାଙ୍କୁ ରାଜା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ମହାମୁନି ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଗ୍ନୀଧ୍ର ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ହେଲେ। ତାଙ୍କର ନଉଜଣ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ହେଲେ—ନାଭି, କିମ୍ପୁରୁଷ, ହରିବର୍ଷ, ଇଲାଭୃତ, ରମ୍ୟ, ହିରଣ୍ୟବାନ୍, କୁରୁ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କେତୁମାଳ। ଏହି ସମୟରେ, ଏହି ନଉଜଣ ପୁଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତୁମାଳ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ। ଏବେ, ମହାମୁନି, ତୁମେ ଶୁଣ, ଆଗ୍ନୀଧ୍ର ତାଙ୍କର ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଭାଗ ବଣ୍ଟନ କରିଥିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିବା ହିମାହ୍ୱାନ୍ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ନାଭିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି, ହେମକୂଟ ଅଞ୍ଚଳ କିମ୍ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ତୃତୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ନୈଷଧ ହରିବର୍ଷଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଇଲାଭୃତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ମେରୁ ପର୍ବତ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ନୀଳ ପର୍ବତର ପାଦଦେଶର ଅଞ୍ଚଳ ରମ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଥିବା ଶ୍ୱେତ ଅଞ୍ଚଳ ହିରଣ୍ୟବାନ୍ଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲା। ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ କୁରୁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଗନ୍ଧମାଦନ ଅଞ୍ଚଳ କେତୁମାଳଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏଭଳି, ଏହି ମହାନ ରାଜା ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ବଣ୍ଟନ କରିଥିଲେ। ପରେ, ସେ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକର ଅଧିପତି କରିଥିବା ପରେ, ଏହି ରାଜା ଶାଳଗ୍ରାମ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ ଓ ତାଁହାଁରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଆଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ସଉଖ୍ୟ ଥାଏ; ସେଠାରେ ଦୁଃଖ-ସୁଖ ର ବିପରୀତତା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ବା ଉଚ୍ଚ-ନିଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ। ସେଠାରେ କୌଣସି ଯୁଗ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଆଠ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରୁ ହିମାହ୍ୱୟ ଅଞ୍ଚଳ ମହାତ୍ମା ନାଭିଙ୍କ ଅଧିନ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ପୁଅ ମେରୁଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ରିଷଭ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ରିଷଭଙ୍କର ଏକଶତ ପୁଅ ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ ପୁଅ ଥିଲେ ଭରତ। ରିଷଭ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ்ଯଜ୍ଞ କଲେ ଓ ଏହି ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି ଭାବେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭରତ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ। ସେ ନିୟମିତ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଶରୀର ତପସ୍ୟାରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେ ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁଁହରେ ଏକ ଛୋଟ କପଡ଼ା ଧରି, ବୀରମାନଙ୍କ ପଥରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ "ଭାରତ" ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏହି ଭାଗ ତାଙ୍କର ପିତା ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାବେଳେ ଦେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତ ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା। ଭରତଙ୍କୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅ ସୁମତି ହୋଇଥିଲେ। ଭରତ ଯଥାଯଥ ଯଜ୍ଞ କରି ସେଇ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ଏହିପରି, ଭାରତ ନିଜ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ ଶାଳଗ୍ରାମରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏବଂ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ପରାଶର କହିଲେ—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁମତିଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମକ ପୁଅ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ପରମେଷ୍ଠୀ ଓ ପରେ ପ୍ରତିହାର ଜନ୍ମିଥିଲେ; ପ୍ରତିହାରଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତିହାର୍ତ୍ତା ଥିଲେ। ଭୁବ ଠାରୁ ଉଦ୍ଗୀଥ ଓ ପ୍ରସ୍ତାର ତାଙ୍କ ପୁଅ; ପୃଥୁଠାରୁ ନକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଗୟା ପୁଅ ହୋଇଥିଲେ। ଗୟାଙ୍କ ପୁଅ ନର, ତାଙ୍କୁ ବୀରାଟ୍ ଓ ପରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ମହାନ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଉମନସ୍ୟୁ, ତାଙ୍କୁ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରି, ତାଙ୍କୁ ବିରାଜ ଓ ଶତଜିଦ୍ ରାଜା ହୋଇଥିଲେ। ଶତଜିଦଙ୍କୁ ଏକଶତ ପୁଅ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହାର ମଧ୍ୟରୁ ବିଶାଗୁ ଓ ଜ୍ୟୋତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଭାରତ ଭୂମିକୁ ନଉ ଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବକାଳରେ ସେମାନେ ଏହି ଭୂମିକୁ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ। ଯୁଗ ମାନେ—କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗର ସୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଯୁଗଚକ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ସେ ବିଶ୍ୱକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବରାହ କଳ୍ପରେ ସେ ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଧିପତି ଥିଲେ। ଏଠିରେ, ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣୀ ଦେଇଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। କେତେ ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ଅଞ୍ଚଳ, ପର୍ବତ, ଅରଣ୍ୟ, ନଦୀ, ନଗର ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ଅଛି? ଏହାର ମାପ କଣ, ଏହାର ଆଧାର କଣ, ଏବଂ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କଣ? ଦୟାକରି ଏହାର ନିୟମିତ ବିନ୍ୟାସ କହନ୍ତୁ।" ପରାଶର କହିଲେ—"ମୈତ୍ରେୟ, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ଦେବାକୁ ଶତବର୍ଷ ଲାଗିଯିବ; ତଥାପି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ କହୁଛି। ଜମ୍ବୁ ଓ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ, ଶାଲ୍ମଳୀ, କୁଶ, କ୍ରଉଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର—ଏହି ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି। ଏହି ସାତ ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତ ଦିଗରେ ସାତ ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି—ଲୁଣ, ଆଖୁ ରସ, ମଦ୍ୟ, ଘିଅ, ଦହି, ଦୂଧ ଓ ପାଣିର ସମୁଦ୍ର। ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରହିଛି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମେରୁ ପର୍ବତ। ଏହି ପର୍ବତ ତଳେ ଷୋଳେ ହଜାର ଯୋଜନ ତଳକୁ ଏବଂ ଅପରିମିତ ତିରିଶି ହଜାର ଉପରକୁ ଯାଏ। ଏହାର ତଳ ଅଂଶ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଷୋଳେ ହଜାର ଯୋଜନ ପ୍ରସ୍ତାରେ ଅଛି; ଏହି ପର୍ବତ ଏକ ପଦ୍ମର ମଝିର ଭଳି ଆକୃତିର। ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣେ ହିମବତ, ହେମକୂଟ ଓ ନିଷଧ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି; ଉତ୍ତରେ ନୀଳ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଶୃଙ୍ଗୀ ପର୍ବତ ଅଛନ୍ତି।