ଏହି ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି—ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କବିତା, ସଂଳାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଚନାଗୁଡିକ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶବ୍ଦରୂପ ଦେହ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି—ଫର୍ମ ସହିତ କିମ୍ବା ନିର୍ଫର୍ମ, ଏଠି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ—ସେ ସମସ୍ତ ଦେହ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଂଶ। ହରି, ଜନାର୍ଦନ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି—"ମୁଁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଏଠି କିଛି ଅନ୍ୟ ନାହିଁ, ନା କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାରଣ କିମ୍ବା ଫଳ। ଯାହାର ମନ ଏହିପରି ଅନୁଭବରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେଠି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ।" ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱିଜ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହି ପୁରାଣର ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ସଠିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଉପଦେଶକୁ ମନରେ ଧରି ରଖିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଥିବେ। ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବାରୋ ବର୍ଷ ନିମ୍ନାନ୍ତରଣ କରି ଯେତେ ଉପଲବ୍ଧି ମିଳେ, ଏହି ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ସେ ମହାଫଳ ମିଳେ। ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଯାହା ଲାଗି ମିଳେ, ସେ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି—"ମହାମୁନି, ଆପଣ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିମିତ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଆଉ ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଆପଣ କହିଥିଲେ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଥିଲେ: ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ; ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କର ପୁଅ ଧ୍ରୁବ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଆପଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ଉତ୍ତରସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ କହିନାହିଁ, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ—"ପ୍ରିୟବ୍ରତ କର୍ଦମ ଋଷିଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ; ସେହି ରାଜକୁମାରୀଠାରୁ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ଦଶ ପୁଅ ଓ ଏକ ଅନ୍ୟ ପୁଅ ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଜ୍ଞାନ, ପ୍ରଭାବ, ଶାସନ ଓ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି: ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଅଗ୍ନିବାହୁ, ଭପୁଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ମେଧ, ମେଧାତିଥି, ଭବ୍ୟ, ସବନ, ଏକ ଅନ୍ୟ ପୁଅ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ। ସତ୍ୟନାମ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସାର୍ଥକ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ମେଧ, ଅଗ୍ନିବାହୁ ଓ ପୁତ୍ର ତିନିଜଣ ଯୋଗରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ମନେ ରଖିଥିଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କର ମନ ରାଜ୍ୟରେ ନ ଲଗିଥିଲା। ସେମାନେ ସମୟ ସମୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, କୌଣସି ଫଳ ଆଶା ନିକଟରେ ନ ଥିଲେ। ପ୍ରିୟବ୍ରତ ସାପ୍ତଦ୍ୱୀପକୁ ନିଜ ସାତ ପୁଅଙ୍କୁ ବିଭାଜିତ କରି ଦେଲେ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କୁ, ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପ ମେଧାତିଥିଙ୍କୁ, ଶାଲ୍ମଳୀ ଦ୍ୱୀପ ଭପୁଷ୍ମାନଙ୍କୁ, କୁଶ ଦ୍ୱୀପ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନଙ୍କୁ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୟୁତିମାନଙ୍କୁ, ଶାକ ଦ୍ୱୀପ ଭବ୍ୟଙ୍କୁ, ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପ ସବନଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଆଗ୍ନୀଧ୍ର ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ରାଜା ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କର ନୌ ପୁଅ ଥିଲେ, ପ୍ରଜାପତି ସମାନ। ସେମାନଙ୍କର ନାମ: ନାଭି, କିମ୍ପୁରୁଷ, ହରିବର୍ଷ, ଇଲାବୃତ, ରମ୍ୟ, ହିରଣ୍ୟବାନ୍, କୁରୁ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କେତୁମାଳ। ଏବେ ଏହି ଦ୍ୱୀପର ବିଭାଗ ଶୁଣ। ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳ ହିମାହ୍ୱାନ ନାଭିଙ୍କୁ, ହେମକୁଟ ଅଞ୍ଚଳ କିମ୍ପୁରୁଷଙ୍କୁ, ତୃତୀୟ ନୈଷଧ ଅଞ୍ଚଳ ହରିବର୍ଷଙ୍କୁ, ମେରୁ କେନ୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଇଲାବୃତଙ୍କୁ, ନୀଳ ପାହାଡ଼ ପଦ ଅଞ୍ଚଳ ରମ୍ୟଙ୍କୁ, ଶ୍ୱେତ ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ ହିରଣ୍ୟବାନ୍ଙ୍କୁ, ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ କୁରୁଙ୍କୁ, ମେରୁ ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ ଅଞ୍ଚଳ କେତୁମାଳଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହିପରି ଭୂମି ବିଭାଗ କରି, ରାଜା ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନିଜ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ଶାଲଗ୍ରାମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଏଠି ଥିବା ଅଠ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୂଖ ଓ ସିଦ୍ଧି ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବରେ ମିଳେ; ଏଠି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ ଓ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ-ମଧ୍ୟ ଭେଦ ନାହିଁ। ଏଠି କୌଣସି ଯୁଗ ବିଭାଗ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ହିମାହ୍ୱାନ ଅଞ୍ଚଳ ନାଭିଙ୍କର। ନାଭିଙ୍କୁ ମେରୁଦେବୀରୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ରିଷଭ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ରିଷଭଙ୍କୁ ଏକ ଶତ ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ପୁଅ ଭାରତ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଭାରତ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟାନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରି, ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରି, ନିଜ ପୁଅ ଭାରତଙ୍କୁ ଭୂମିର ରାଜା କରି ଦେଲେ। ସେ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଶ୍ଚୟରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ବନବାସ ଓ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ତପ କରି, ରାଜା ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଶରୀର ହାଲୁକା ହେଲା, ଶିର ଉପରେ ଏକ ଚିର ରଖି, ନଗ୍ନ ଭାବରେ ଶୂରମାନେ ଯେଉଁପରି ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତ ନାମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଭାରତଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଏହି ଭୂମି ଦେଇ ବନବାସକୁ ଗଲେ, ଭାରତଙ୍କୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ସୁମତି ମିଳିଲେ। ଭାରତ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରି, ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସୁମତିଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏହିପରି ଭାରତ ନିଜ ସମୃଦ୍ଧି ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଅପରିଗ୍ରହ କରି ଦେଲେ।