ଏହି ଉତ୍ତମ କଥାରେ ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଉପସ୍ଥାପନା ହେଉଛି । ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର ଦୁହିଁରୁ ଗଠିତ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ପୁରୁଷ ରୂପେ, ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ରୂପେ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରି ରହିଛନ୍ତି । ଏହା ଶୁଣି ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ଭଗବତୀ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ରୂପେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ କରି କୁହନ୍ତୁ ।” ତେବେ ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ— “ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେପରି ବସିଷ୍ଠ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ସେପରି ତୁମକୁ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହିବି । ଶ୍ରୀହରି କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ରୂପେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମାକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି— ସେ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ପବିତ୍ର । ବୃହତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ବି ମାଧବଙ୍କ ଗଦା ରୂପେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହ ବିସ୍ତୃତ ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ଅଛି । ପ୍ରଭୁ ଶଂଖ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷ ରୂପେ ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦ୍ୱିଧା ଅହଂକାରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଚକ୍ର ରୂପେ ହାତରେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ପଞ୍ଚ ରୂପ ଥିବା ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା, ଯାହା ଗଦାଧର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର କାରଣ ମାଳା । ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବାଣ ରୂପରେ ଅଛି, ଏବଂ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସେଗୁଡିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ନିର୍ମଳ ତଳୱାର ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ନିଜେ, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ ମଞ୍ଜୁଷାରେ ବସିଛି । ଏପରି, ମୈତ୍ରେୟ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ—ସବୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ହରି ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ମାୟା ରୂପେ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାରର ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି । ପଦ୍ମନୟନ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରକୃତିର ରୂପାନ୍ତର ଓ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରି ରହିଛନ୍ତି । ଯାହା କି ଜ୍ଞାନ, ଅଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ—ସମସ୍ତ କିଛି ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି । କାଳର ବିଭାଗ—କଳା, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ, ଦିନ, ଋତୁ, ବର୍ଷ ଆଦି ରୂପେ ହରି ନିଜେ କାଳର ଆକାର ନିଅଛନ୍ତି । ଏହି ପୃଥିବୀ ଲୋକ, ମଧ୍ୟମ ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମହର୍, ଜନସ୍, ତପସ୍, ସତ୍ୟ—ଏହି ସାତି ଲୋକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ । ହରି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା ଓ ରୂପ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ପ୍ରାଚୀନମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍ପତ୍ତି ମୂଳ । ସେ ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଅନେକ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ନିରାକାର ଓ ସାକାର ଦୁହିଁ ଭାବେ ସମସ୍ତର ଉତ୍ସ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବିରାଜମାନ । ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ବେଦ, ଇତିହାସ, ଉପବେଦ, ଓ ବେଦାନ୍ତର ଉପଦେଶ—ସମସ୍ତ ବେଦାଙ୍ଗ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର, କଥା, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଉଚ୍ଚାରଣ ଅଛି—ସମସ୍ତ ପଦ୍ୟ, ସଂବାଦ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଚନା—ଏସବୁ ଶବ୍ଦର ଆକାରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ ହେଉଛି । ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ସାକାର ବା ନିରାକାର ବସ୍ତୁ ଅଛି, ସେସବୁ ତାଙ୍କର ଦେହ ହେଉଛି । “ମୁଁ ହିଁ ହରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ ନିଜେ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ବା କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ । ଯାହାର ମନ ଏପରି ଅଭିନିବେଶ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଆଉ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉ ନାହିଁ ।” ଏହିପରି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଥମ ଖଣ୍ଡର ଏହି ପୌରାଣିକ କଥା ତୁମକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କୁହିଦେଲି; ଏହାକୁ ମନେ ରଖିଲେ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ପୁଷ୍କର କୁଣ୍ଡରେ ବାରହ ବର୍ଷ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ । ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଯେଉଁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ, ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ମାନବକୁ ସେଉଁଠି ଜନ୍ମ ମିଳେ । ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଖଣ୍ଡ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ— “ମହାମୁନି, ଆପଣ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନମାନେ ଅନୁଯାୟୀ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିଶ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ରଖିଛନ୍ତି । ତଥାପି, ଯେଉଁ ଭାଗରେ ଆପଣ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ କଥାହେବା କହିଥିଲେ, ତାହା ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ଆପଣ କହିଥିଲେ—ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଧ୍ରୁବ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅ । କିନ୍ତୁ, ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଆପଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି କହିନାହାନ୍ତି; ଦୟାକରି ସେଥିରେ ଆଲୋକ ପକାନ୍ତୁ ।” ପରାଶର କହିଲେ— ପ୍ରିୟବ୍ରତ କର୍ଦ୍ଦମ ଋଷିଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ସେଇ ରାଜକୁମାରୀଠାରୁ ତାଙ୍କର ଦଶ ପୁଅ ଓ ଏକ ଅନ୍ୟ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଖ୍ୟାତ, ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରବଳ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି— ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଅଗ୍ନିବାହୁ, ଵପୁଷ୍ମାନ୍, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ମେଧ, ମେଧାତିଥି, ଭବ୍ୟ, ସବନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୁଅ । ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ୍ ଦଶମ ଏବଂ ସତ୍ୟନାମ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୁଅମାନେ । ସେମାନେ ପ୍ରବଳ ଓ ଶୂର ଥିଲେ । ମେଧ, ଅଗ୍ନିବାହୁ ଓ ପୁତ୍ର ନାମକ ତିନିଜଣ ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ମନେ ରଖିନଥିଲେ । ସେମାନେ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରିୟବ୍ରତ ସପ୍ତ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଥିବା ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ । ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କୁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଦେଲେ, ମେଧାତିଥିଙ୍କୁ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ, ଵପୁଷ୍ମାନ୍ଙ୍କୁ ଶାଲ୍ମଳିଦ୍ୱୀପ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ୍ଙ୍କୁ କୁଶଦ୍ୱୀପ, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ଙ୍କୁ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଓ ଭବ୍ୟଙ୍କୁ ଶାକଦ୍ୱୀପର ରାଜା କଲେ । ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଓ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତଙ୍କ ପରମ ଉପକାର ଉପରେ ଏହି କଥା ଶେଷ ହେଉଛି ।