ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପରାଶର ଋଷି ମହାତ୍ମା ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ: ଏକ ରୂପୀ, ଅନ୍ୟଟି ଅରୂପୀ। ଏହି ଦୁଇଟି ହେଉଛି ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ। ଅନଶ୍ୱର ହେଉଛି ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ଏହି ନଶ୍ୱର ରୂପ। ଯେପରି ଏକାଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତି ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ଶକ୍ତିରେ ନିକଟତା ଓ ଦୂରତା ଅନୁସାରେ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ଭେଦ ଥାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାରେ ଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ—ଏହି ତିନିଜଣେ ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରଧାନ ଶକ୍ତି, ଏହିମାନଙ୍କଠାରୁ ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ଡକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହାପରେ ମନୁଷ୍ୟ, ବୃଷ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ସରିସୃପ, ଗଛ, ଝାଡ଼ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଅନଶ୍ୱର ଓ ସନାତନ ତତ୍ତ୍ୱ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଯାହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି, ଏହା ନିଜେ ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ଅନୁଭବ କରେ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ମୁଖ୍ୟ ରୂପ; ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହୀ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଯୋଗ ଆରମ୍ଭରେ। ଏହି ଯୋଗ ହେଉଛି ମହାଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଚଞ୍ଚଳ ଓ ସଂଯମିତ ହୁଏ, ତାହାରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେ ଦେହୀ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ସାର ହରି। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିନ୍ଦା ଓ ବିନିବିନ୍ଦା ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ; ତେଣୁ ସେ ବିଶ୍ୱର ଭିତରେ ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ। ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର ଦୁଇ ରୂପରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅପ୍ରକଟ ପୁରୁଷ ଭାବେ, ତାଙ୍କର ଭୂଷଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ରୂପେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ତେବେ, ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଭୂଷଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ରୂପେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏହା ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।" ପରାଶର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା କଥା କହିବି। ଭଗବାନ ହରି କଉସ୍ତୁଭ ମଣିର ରୂପରେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ନିର୍ମଳ, ନିର୍ଗୁଣ ଓ ପବିତ୍ର। ପ୍ରଧାନ ବୁଦ୍ଧି ମାଧବଙ୍କ ଗଦାର ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଅନନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ କରାଯାଇଛି। ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅହଂକାର, ଶଂଖ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁର ରୂପେ ଧାରଣ କରାଯାଇଛି। ଚଞ୍ଚଳ ମନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ରର ରୂପରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା, ଯାହା ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ପଞ୍ଚ ରୂପର ଏହି ମାଳା ସମସ୍ତ ଜୀବର କାରଣଗୁଡ଼ିକର ସମୂହ, ଏହାକୁ 'ଭୂତମାଳା' କୁହାଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ତୀରର ରୂପରେ ଅଛି, ଜନାର୍ଦନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ନିର୍ମଳ ଖଡ଼ଗ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ହାତରେ ଅଛି, ଏହା ନିଜେ ଜ୍ଞାନ, ଅବିଦ୍ୟାର ମୟ ମଞ୍ଜୁଷାରେ ବସିଛି। ଏପରି ଭାବେ, ହୃଷୀକେଶ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ମନ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅବିଦ୍ୟା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ହରି ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମାୟାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ପଦ୍ମନାଭ ଭଗବାନ ପ୍ରକୃତିର ରୂପାନ୍ତର ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତଗତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏଭଳି ପରମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଜ୍ଞାନ, ଅବିଦ୍ୟା, ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ଥାଏ, ସେସବୁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। କାଳର ବିଭାଗ—କଳା, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ, ଦିନ, ଋତୁ, ବର୍ଷାଦି ଆକାରରେ ଅପରାଧ ଶୂନ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ହରି ନିଜେ କାଳ ରୂପ। ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ପୃଥିବୀ, ମଧ୍ୟମ ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମହର୍, ଜନସ୍, ତପସ୍, ସତ୍ୟ—ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ସମସ୍ତ ଉପରେ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ୟାପିତ। ହରି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା ଓ ରୂପ ଭାବେ ବିରାଜିତ, ପ୍ରାଚୀନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ। ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ରୂପରେ ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ଅରୂପ ଦୁହିଁ ଅଛି। ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ବେଦ; ଇତିହାସ, ଉପବେଦ, ବେଦାନ୍ତର ଉପଦେଶ, ସମସ୍ତ ବେଦାଙ୍ଗ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ କଥା, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର, କଥା, ଓ ସମସ୍ତ ପାଠ—ଏହି ସବୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶବ୍ଦର ଦେହ ଭାବେ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ରୂପୀ କିମ୍ବା ଅରୂପୀ, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଠାରେ—ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦେହ। "ମୁଁ ହରି, ଜନାର୍ଦନ; ସମସ୍ତ ମୁଁ ନିଜେ—ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାରଣ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ଯାହାର ମନ ଏପରି ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ, ସେ ଆଉ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଛୁଁଏନାହିଁ।" "ଏହିପରି ମୈତ୍ରେୟ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରକ୍ରଣ ତୁମକୁ କଥାହେଲା; ଏହାକୁ ମନେ ରଖିଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ବାର ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ସ୍ନାନ କରି ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ସେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମ ମିଳେ, ଏହି କଥା ଶୁଣି ଲୋକ ସେଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" ଏହିଠାରେ ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—"ଭଗବନ, ଆପଣ ଯେପରି ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିଶ୍ୱର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଏହାର ବିସ୍ତାର ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଅନୁବାଦ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିର ଯେଉଁ ଅଂଶ ଆପଣ କଥାହେଲେ, ତାହା ଅଧିକ ଶୁଣିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା। ଆପଣ କହିଥିଲେ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ; ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଧ୍ରୁବ। କିନ୍ତୁ, ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ବଂଶବିଷୟରେ ଆପଣ କିଛି କହିନାହାନ୍ତି। ମୋତେ ସେଥିରେ ଅଧିକ କଥା କହିବେ, ଏହି ଦୟା କରନ୍ତୁ।