ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାମୁନି ପରାଶର ମହାତ୍ମା ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଏହାଦି ଉପାୟ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାଠାରୁ କେହି ପୁନର୍ବାର ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ମୋକ୍ଷ ଉପାୟର ଆଧାର ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ, ତାହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପର ପ୍ରଥମ ଭେଦ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି, ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଭେଦ। ଏହି ଦୁଇ ଭେଦ ଛାଡ଼ି, ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଉପାୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେହି ହେଉଛି ତୃତୀୟ ଭାଗ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନର ବିଶେଷତା ତାଙ୍କର ନିଷେଧ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଏହି ସତ୍ୟ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସ୍ୱୟଂ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ ସତ୍ତା ମାତ୍ର ରୂପ। ଏହା ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଭୟ, ପବିତ୍ର, ବୁଝିବାକୁ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ନିରାଶ୍ରୟ; ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁର ସ୍ୱରୂପ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ରୂପ। ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଯୋଗୀମାନେ ସଂସାର ରୂପୀ ଆକର୍ଷଣ ଛାଡ଼ି, ବୀଜ ଶୂନ୍ୟ ସମାଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି, ଯେଉଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଅଛି, ଯାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ନିର୍ମଳ, ଶାଶ୍ୱତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅକ୍ଷୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଜ୍ୟ ଧର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ। ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଯୋଗୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଶେଷ ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ହେଲେ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ରତା ଆସିଲେ ଲଭ୍ୟ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ସାକାର ଓ ନିରାକାର; ଏହି ଦୁଇଟି ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର କିରଣ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ବିକିରଣ ହୁଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଶକ୍ତି ରୂପ। ଏହି ଶକ୍ତିରେ ନିକଟତା ଓ ଦୂରତା ଅନୁସାରେ ଅଧିକ ଓ କମ୍ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ଯେପରି କିରଣରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଶକ୍ତି; ଏହିମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଦେବତା ଓ ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଡକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛୋଟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ, ଗଛ, ଝାଡ଼ ଓ ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଚରାଚର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଅକ୍ଷୟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱ, ମହାମୁନିମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ନିରନ୍ତର ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ପରମ ରୂପ; ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାକାର ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ମନ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଏହି ହେଉଛି ସାଧନା ସହିତ ମହାଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଚିତ୍ତ ଅଚଳ ଓ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏକାଗ୍ର ହେଉଛି। ତିନି ପ୍ରଧାନ ଶକ୍ତି ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ସାର, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କରେ ବିନ୍ଧା ଓ ଗୂଞ୍ଜିତ; ସେହିଠାରୁ ତିନି ଜଗତର ଜଗତ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ, କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ରୂପେ, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ରୂପେ ପ୍ରକଟ। ଏଠାରେ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ସାର ରୂପେ ଧାରଣ କରନ୍ତି?” ପରାଶର କହିଲେ, “ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଯାଇଥିବା ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି। ଭଗବାନ ହରି, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ରୂପେ, ଏହି ଜଗତର ଆତ୍ମାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେ ନିର୍ମଳ, ଗୁଣରହିତ ଓ ପବିତ୍ର। ପ୍ରଧାନ ବୁଦ୍ଧି ମାଧବଙ୍କ ଗଦା ରୂପେ ଅଛି, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଅନନ୍ତରେ ନିହିତ। ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅହଂକାର, ସଂଖ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁର ରୂପେ ଭଗବାନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମନ, ଯାହା ସଦା ଚଞ୍ଚଳ ଓ ବାତାସ ସମ, ଚକ୍ର ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ଗଦାଧର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପଞ୍ଚ ରୂପୀ ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା ସମସ୍ତ ଜୀବର କାରଣ ରୂପ ଏବଂ ଏହି ମାଳାକୁ ‘ଭୂତମାଳା’ କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ତୀର ରୂପେ ଅଛି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସେମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଖଡ଼ଗ ଅଚ୍ୟୁତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ଖଡ଼ଗ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଅଜ୍ଞାନର ମୟ ମଞ୍ଜୁଷାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏପରି, ହୃଷୀକେଶ ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଭୂତ, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କ ଶରୀରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହରି ନିରାକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ରୂପେ ମାୟା ଧାରଣ କରି, ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପଦ୍ମନାଭ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକୃତି ଓ ଜୀବ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ସେ ସମସ୍ତ କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପରମେଶ୍ୱର। ଯେଉଁ କିଛି ଜ୍ଞାନ, ଅଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ଅସତ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ଅଛି, ସମସ୍ତ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। କାଳର ବିଭାଗ—କଳା, କାଷ୍ଠା, ନିମେଷ, ଦିନ, ଋତୁ, ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଅବିନାଶୀ ହରି ସ୍ୱୟଂ କାଳର ରୂପ। ମୈତ୍ରେୟ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମହର୍, ଜନସ୍, ତପସ୍, ସତ୍ୟ—ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ହରି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆତ୍ମା ଓ ରୂପ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ପ୍ରାଚୀନମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ମୂଳ। ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମୂଳ କାରଣ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦ, ଇତିହାସ, ଉପବେଦ, ବେଦାନ୍ତର ଶିକ୍ଷା, ସମସ୍ତ ବେଦାଙ୍ଗ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର, କଥା ଓ ଯେଉଁ କିଛି ପାଠ ଅଛି— ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି।