ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ତା’ପରେ ମାରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିତନୂତନ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସମୟ ବିନା ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତି, କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ଜୀବ ତାଙ୍କର କୃତ୍ୟ ସଫଳ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବେ, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଲୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚାରିଭାଗ ବିଭାଜନ ହୁଏ, ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ରୂପରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ କିଛି ମଧୁର ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେସବୁ ହରିଙ୍କର ଦେହ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଚର ଅଚର ପ୍ରାଣୀ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେଇ ନାଶକ ରୂପ ହେଉଛି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କର ଉଗ୍ର ଭାବ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଏହି ଦେବତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଓ ସଂହାରକ। ସୃଷ୍ଟି, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଲୟରେ ଏହା ତିନି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ଗୁଣର କ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ପରମ ଅବସ୍ଥା ଗୁଣାତୀତ, ମହାନ୍। ଏହି ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସ୍ୱୟଂ-ଚେତନ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟ ଚାରିଟି ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ। ଏଠାରେ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ଋଷି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବ ଓ ଏହାର ପରମ ଅବସ୍ଥା କ’ଣ, ମୋତେ ସଠିକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।" ପରାଶର ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମୈତ୍ରେୟ, କାରଣ, ସାଧନ ଓ ପ୍ରାପ୍ୟ ବସ୍ତୁ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ କଥାହୋଇଛି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଧନ ହେଉଛି ଉପାୟ, ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ୟ ବସ୍ତୁ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାରୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ନାହିଁ। ଯୋଗୀଙ୍କର ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଉପକାରକ, ସେ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରଥମ ଭେଦ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଯୋଗୀଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଉପାୟ ଓ ଉପେୟର କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତୃତୀୟ ଭାଗ। ଏହି ତିନିଟି ଜ୍ଞାନର ବିଶେଷତା ସେମାନଙ୍କର ନିରାକରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହା କୌଣସି କ୍ରିୟାରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଓ କେବଳ ସତ୍ତାମୟ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଭୟରହିତ, ପବିତ୍ର, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ଓ ନିରାଶ୍ରୟ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ଗଠନ, ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ କହାଯାଏ। ଏଠାରେ, ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ତ ହେଲେ, ଯୋଗୀମାନେ ସଂସାରର ଆକର୍ଷଣ ଛାଡ଼ି ନିର୍ବୀଜ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ପରମ ଅବସ୍ଥା ପବିତ୍ର, ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷରହିତ। ଯେଉଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଯୋଗୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାରୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ନାହିଁ, ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ ଓ ପବିତ୍ରତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି: ସାକାର ଓ ନିରାକାର; ଏହି ଦୁଇଟି ଚର ଓ ଅଚର ଭାବରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଅଚର ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଚର ହେଉଛି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତି ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ନିକଟତା ଓ ଦୂରତା ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଆଲୋକର କିରଣ ଭଳି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ—ଏମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରଧାନ ଶକ୍ତି; ସେଠାରୁ ଦେବତା ଏବଂ ଡକ୍ଷ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଅପର ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ। ତା’ପରେ ମନୁଷ୍ୟ, ଗାଈ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ ଏବଂ ଗଛପାତା, ଝାଡ଼, ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଧମ ଓ ଅଧମତର ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଅବିନାଶୀ, ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ମହାର୍ଷିମାନେ ରକ୍ଷିତ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ପାଏ। ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ରୂପ; ତାଙ୍କର ସାକାର ରୂପକୁ ଯୋଗୀମାନେ ସାଧନାର ଆରମ୍ଭରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ବୀଜସହିତ ଯୋଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଚିତ୍ତ ଅଚଞ୍ଚଳ ଓ ସଠିକ୍ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ ଜ୍ଞାନ ଉପଜେ। ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ଶକ୍ତି ପରେ, ସେଇ ପରମ, ଶରୀରୀ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ସାର୍ ହରି। ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବୁନାଯାଇଛି ଏବଂ ପୁନି ବୁନାଯାଇଛି; ତେଣୁ, ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବିଶ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ହେଉଛନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ, ଚର ଓ ଅଚର ରୂପରେ, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଅବ୍ୟକ୍ତ ପୁରୁଷ, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ। ଏଠାରେ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଯେପରି ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ କିପରି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ପରାଶର କହିଲେ: “ଅସୀମ, ସମସ୍ତଶକ୍ତିମାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ଯେପରି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି, ତାହା କହିବି। ଭଗବାନ ହରି, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ରୂପରେ, ଏହି ସଂସାରର ସ୍ୱରୂପକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଗୁଣରହିତ ଓ ପବିତ୍ର। ପ୍ରଧାନ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ମାଧବଙ୍କ ଗଦାର ରୂପରେ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ସହିତ, ଅନନ୍ତରେ ନିର୍ମିତ। ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅହଂକାର, ସଂଖ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ଵର ରୂପରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଚଞ୍ଚଳ ମନ, ବାୟୁ ସଦୃଶ ଶୀଘ୍ର, ସେଇ ଚକ୍ରର ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହାତରେ ଥାଏ। ଗଦାଧରୀଙ୍କ ଧାରିତ ପଞ୍ଚମୂଳ ରୂପୀ ବୈଜୟନ୍ତୀ ମାଳା ସମସ୍ତ ଜୀବର କାରଣମାଳିକା, ଏହି ମାଳାକୁ ଜୀବମାଳା କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବାଣର ରୂପରେ ଅଛି; ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଧାରିତ ନିର୍ମଳ ତଳୱାର ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୂପ, ଅଜ୍ଞାନ ମଞ୍ଜୁଷାରେ ବିରାଜିତ।" ଏଭଳି ଭାବେ, ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଧାରଣକାରୀ, ସୃଷ୍ଟି, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସଂହାରର ମୂଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିଷ୍ଠାତା।